Akkretsiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 263–264-b. — ziyouz.com
Akkretsiya — Koinot jismiga (ayrim turdagi yulduzlar, galaktikalar yadrolari va b.) atrof muhitdan yoki qöşni obyektdan moddaning uzluksiz tuşib boriş jarayoni. A. jarayoni oq mitti. pulsar va qora öra kabi obyektlar uçun alohida örganilgan. Kuzatuvlarga köra, Galaktikamiz juda ham ziç qöşaloq yulduzlarga boy va, xususan, yangi yulduz hodisasi köpinça aynan ularda röy bermoqda. Fizik va dinamik boğlangan qöşaloq yulduzning biri oddiy yulduz bölsa, uning sirtidan asosan vodoroddan iborat modda ikkinçi komponentga — oq mittiga tuşib yiğilib boradi. Oq mittining öz vodorodi allaqaçon yonib tugagani, yiğilayotgan vodorod massasi va t-rasi esa asta oşib borişi sababli tösatdan termoyadro reaksiyasi sodir bölib, yangi yulduz hodisasi kuzatilişi mumkin. Pulsarlar atrofida esa A. hodisasi sodir böliş-bölmasligi ularning yoşiga boğliq. Yoş pulsar yuqori energiyali zarraçalar manbai bölgani uçun unda A. yuz bermaydi. Pulsar yoşi taxm. 106— 107 yilga yetgaç A. röy bera oladi. Pulsar sirtidagi gravitatsion potensial 0,15 s2 ekanligi sababli (s — nur tezligi), agar u qöşaloq tizim a'zosi bölsa, A. tufayli kuçli rentgen nurlanişi vujudga keladi. Kosmik apparatlardan olib borilgan kuzatuvlar yordamida qator rentgen pulsarlari (Sep X—3, Her X—1 va b.) topilgan. Qora öralar yaqinidagi ayrim faol jarayonlar ham A. modeli yordamida oson va töğri tuşuntirilmoqda.
Umumiy holda A. turlarini 3 sinfga ajratiş mumkin: disksimon, sferik va nosimmetrik. Bular içida disksimon A. yaxşi örganilib, adabiyotda akkretsion disk atamasi tez-tez uçrab turadi. Gap şundaki, oddiy yulduzdan relyativistik yoki kompakt (ziçligi katta, ölçami kiçik) yulduzga oqib tuşayotgan massa impuls momentiga ega bölib, u A. diskini hosil qiladi (rasm). Bu moment yöqolmagunga qadar A. massasi kompakt yulduzga tuşa olmaydi. Şu sababli, uning atrofida aylanuvçi akkretsion disk vujudga keladi. A. natijasi kompakt yulduzning magnit maydoniga ham boğliq. Diskning eng qaynoq içki qismida issiqlik va dinamik beqarorliklari yuz beradi. Markazdan tarqalayotgan nurlaniş bosimi va elektromagnit kuçlar ta'sirida A. diskining öqi yönalişlari böylab moddaning harakat tezlanişi yuz beradi. Bu kuzatilayotgan faol jarayonlar sababli bölişi kerak. Kvazarlar va galaktikalar yadrolari faolligi ham A. diski modeli yordamida tuşuntiriladi.
Salohiddin Nuriddinov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АККРЕЦИЯ — Коинот жисмига (айрим турдаги юлдузлар, галактикалар ядролари ва б.) атроф муҳитдан ёки қўшни объектдан модданинг узлуксиз тушиб бориш жараёни. А. жараёни оқ митти. пульсар ва қора ўра каби объектлар учун алоҳида ўрганилган. Кузатувларга кўра, Галактикамиз жуда ҳам зич қўшалоқ юлдузларга бой ва, хусусан, янги юлдуз ҳодисаси кўпинча айнан уларда рўй бермоқда. Физик ва динамик боғланган қўшалоқ юлдузнинг бири оддий юлдуз бўлса, унинг сиртидан асосан водороддан иборат модда иккинчи компонентга — оқ миттига тушиб йиғилиб боради. Оқ миттининг ўз водороди аллақачон ёниб тугагани, йиғилаётган водород массаси ва т-раси эса аста ошиб бориши сабабли тўсатдан термоядро реакцияси содир бўлиб, янги юлдуз ҳодисаси кузатилиши мумкин. Пульсарлар атрофида эса А. ҳодисаси содир бўлиш-бўлмаслиги уларнинг ёшига боғлиқ. Ёш пульсар юқори энергияли заррачалар манбаи бўлгани учун унда А. юз бермайди. Пульсар ёши тахм. 106— 107 йилга етгач А. рўй бера олади. Пульсар сиртидаги гравитацион потенциал 0,15 с2 эканлиги сабабли (с — нур тезлиги), агар у қўшалоқ тизим аъзоси бўлса, А. туфайли кучли рентген нурланиши вужудга келади. Космик аппаратлардан олиб борилган кузатувлар ёрдамида қатор рентген пульсарлари (Сеп X—3, Her X—1 ва б.) топилган. Қора ўралар яқинидаги айрим фаол жараёнлар ҳам А. модели ёрдамида осон ва тўғри тушунтирилмоқда.
Умумий ҳолда А. турларини 3 синфга ажратиш мумкин: дисксимон, сферик ва носимметрик. Булар ичида дисксимон А. яхши ўрганилиб, адабиётда аккрецион диск атамаси тез-тез учраб туради. Гап шундаки, оддий юлдуздан релятивистик ёки компакт (зичлиги катта, ўлчами кичик) юлдузга оқиб тушаётган масса импулс моментига эга бўлиб, у А. дискини ҳосил қилади (расм). Бу момент йўқолмагунга қадар А. массаси компакт юлдузга туша олмайди. Шу сабабли, унинг атрофида айланувчи аккрецион диск вужудга келади. А. натижаси компакт юлдузнинг магнит майдонига ҳам боғлиқ. Дискнинг энг қайноқ ички қисмида иссиқлик ва динамик беқарорликлари юз беради. Марказдан тарқалаётган нурланиш босими ва электромагнит кучлар таъсирида А. дискининг ўқи йўналишлари бўйлаб модданинг ҳаракат тезланиши юз беради. Бу кузатилаётган фаол жараёнлар сабабли бўлиши керак. Квазарлар ва галактикалар ядролари фаоллиги ҳам А. диски модели ёрдамида тушунтирилади.
Салоҳиддин Нуриддинов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.