Asosiy mazmunga ötiş

Nima yangi v1.6.4 · 25-oktabr

Hamma versiyalar →
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Akkumulyator

    Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 264–265-b. — ziyouz.com

    Akkumulyator (lot. accumulator — töplovçi) — keyinçalik foydalaniş maqsadida energiyani töplaydigan qurilma. Elektr, issiqdik, gidravlik, inersion xillari bor. Elektr A. elektr toki ta'sirida kimyoviy energiyani elektr energiyasiga aylantirib beradigan galvanik tizim. Elektr A. musbat elektrod, manfiy elektrod va elektrolitdan iborat. Elektrodning elektrolitga tegib turuvçi sirtida potensiallar farqi hosil böladi. Bu farq eyuk (elektr yurituvçi kuç) deyiladi. Yiğilgan energiyani sarflaş vaqtida kimyoviy energiya elektr energiyasiga, energiyani töplaş vaqtida esa elektr energiyasi kimyoviy energiyaga aylanadi. Elektrolit tarkibiga karab, A.lar kislotali va işqorli xillarga bölinadi. Kislotali A.larda elektrolit sifatida sulfat kislota eritmasi, musbat elektrod sifatida qörğoşin oksidi, manfiy elektrod sifatida qörğoşin işlatiladi. Bunday A.lardan avtomobil transportida, aviatsiyada, aloqada foydalaniladi. Işqorli A.lar elektrodining xiliga karab, kadmiy-nikelli va temir-nikelli, kumuş ruxli va kumuş-kadmiyli böladi. Kadmiy-nikelli A. musbat elektrodi grafit aralaştirilgan nikel oksididan, manfiy elektrodi kadmiy aralaştirilgan temirdan tayyorlanadi. Elektrolit sifatida öyuvçi kaliy eritmasi yoki öyuvçi natriy eritmasiga ozgina litiy gidrooksid qöşilgan aralaşma işlatiladi. A. zaryadlaniş va zaryadsizlaniş vaqtidagi örtaça kuçlaniş (har bir elementga 1—2 V) va siğim (amper-soat) b-n ifodalanadi. Kuçlanişni oşiriş uçun A.lar ketma-ket ulanib, batareyalar hosil qilinadi. Kadmiy-nikelli va temir-nikelli A. aviatsiyada, aloqa vositalarida, elektr transport maşinalarida, kosmik apparatlarda; kumuş-ruxli va kumuş-kadmiyli A. aviatsiya, aloqa vositalari, kinoga oliş apparati va b. da işlatiladi. Issiqlik A.tarmoqdagi buğ bosimini birday saqlab turadi. Gidravlik A. gidravlik qurilmalarda suyuqlik yoki gazning bosim va sarfini baravarlaydi, 100—300 atm bosim ostida suyuqlikni yiğib, gidravlik presslarga va b. maşinaqurollarga bir meyorda berib turadi. Inersion A. maxovikdan iborat bölib, undan turli maşinalar, transport vositalari va b.da foydalaniladi. Soatlardagi prujinalar, aviatsiya modellaridagi rezina motor ham energiya A.i hisoblanadi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    АККУМУЛЯТОР (лот. accumulator — тўпловчи) — кейинчалик фойдаланиш мақсадида энергияни тўплайдиган қурилма. Электр, иссиқдик, гидравлик, инерцион хиллари бор. Электр А. электр токи таъсирида кимёвий энергияни электр энергиясига айлантириб берадиган гальваник тизим. Электр А. мусбат электрод, манфий электрод ва электролитдан иборат. Электроднинг электролитга тегиб турувчи сиртида потенциаллар фарқи ҳосил бўлади. Бу фарқ эюк (электр юритувчи куч) дейилади. Йиғилган энергияни сарфлаш вақтида кимёвий энергия электр энергиясига, энергияни тўплаш вақтида эса электр энергияси кимёвий энергияга айланади. Электролит таркибига караб, А.лар кислотали ва ишқорли хилларга бўлинади. Кислотали А.ларда электролит сифатида сульфат кислота эритмаси, мусбат электрод сифатида қўрғошин оксиди, манфий электрод сифатида қўрғошин ишлатилади. Бундай А.лардан автомобиль транспортида, авиацияда, алоқада фойдаланилади. Ишқорли А.лар электродининг хилига караб, кадмий-никелли ва темир-никелли, кумуш рухли ва кумуш-кадмийли бўлади. Кадмий-никелли А. мусбат электроди графит аралаштирилган никель оксидидан, манфий электроди кадмий аралаштирилган темирдан тайёрланади. Электролит сифатида ўювчи калий эритмаси ёки ўювчи натрий эритмасига озгина литий гидрооксид қўшилган аралашма ишлатилади. А. зарядланиш ва зарядсизланиш вақтидаги ўртача кучланиш (ҳар бир элементга 1—2 В) ва сиғим (ампер-соат) б-н ифодаланади. Кучланишни ошириш учун А.лар кетма-кет уланиб, батареялар ҳосил қилинади. Кадмий-никелли ва темир-никелли А. авиацияда, алоқа воситаларида, электр транспорт машиналарида, космик аппаратларда; кумуш-рухли ва кумуш-кадмийли А. авиация, алоқа воситалари, кинога олиш аппарати ва б. да ишлатилади. Иссиқлик А.тармоқдаги буғ босимини бирдай сақлаб туради. Гидравлик А. гидравлик қурилмаларда суюқлик ёки газнинг босим ва сарфини бараварлайди, 100—300 атм босим остида суюқликни йиғиб, гидравлик прессларга ва б. машинақуролларга бир меъёрда бериб туради. Инерцион А. маховикдан иборат бўлиб, ундан турли машиналар, транспорт воситалари ва б.да фойдаланилади. Соатлардаги пружиналар, авиация моделларидаги резина мотор ҳам энергия А.и ҳисобланади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.