Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Aktinoidlar

    Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 276–277-b. — ziyouz.com

    Aktinoidlar AKTINOIDLAR, aktinidlar -Mendeleyev davriy sistemasining III guruhi 7davrida aktiniydan keyin turadigan 14 ta elementning umumiy nomi. Ularning tartib raqami 90 dan 103 gaça: toriy Th (№ 90), protaktiniy Ra (№ 91), uran U (№ 92), neptuniy Np (Nb 93), plutoniy Pu (№ 94), ameritsiy Am (№ 95), kyuriy Cm (№ 96), berkeliy Bk (№ 97), kaliforniy Cf (№ 98), eynşteyniy Es (№ 99), fermiy Fm (№ 100), mendeleyeviy Md (Nb 101), nobeliy No (№ 102), lourensiy Lr (№ 103). Bu elementlarning aksarisida sirtqi 1-va 2-qavatlaridagi elektronlar soni bir xil bölib, sirtdan hisoblanganda 3-qavatlarida elektronlar soni bir xil emas, aktiniydan lourensiyga ötgan sari elektronlar soni ortib borib, 32 taga yetadi; atom va ion radiuslari kiçiklaşadi; ularning barçasi radioaktiv; uran izotoplari — uran-235 (U 235) va uran-233 (U 233) hamda plutoniy-239 (Pu 239) yadro reaktorlarida yoqilği va atom bombalarida portlovçi moddalar sifatida işlatiladi. A. oqiş-kumuş rangli metallar. Köpçilik A.ning s.of. 20 g/sm3 ga yaqin. Neptuniy va plutoniyning eriş t-rasi 640° atrofida, boşqalarining eriş t-ralari 1000° dan yuqori. A. vodorod, kislorod, ol-tingugurt, azot, gallogenlar va b. metallmaslar b-n kimyoviy reaksiyaga oson kirişadi. Kimyoviy xossalari jihatidan uran, neptuniy, plutoniy va ameritsiy bir-biriga juda yaqin. Berkeliy, fermiy, mendeleyeviy, nobeliy va lourensiylar esa kimyoviy xossalariga köra lantanoidlarga yaqindir.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    АКТИНОИДЛАР, актинидлар -Менделеев даврий системасининг III гуруҳи 7даврида актинийдан кейин турадиган 14 та элементнинг умумий номи. Уларнинг тартиб рақами 90 дан 103 гача: торий Th (№ 90), протактиний Ра (№ 91), уран U (№ 92), нептуний Np (Nb 93), плутоний Pu (№ 94), америций Am (№ 95), кюрий Cm (№ 96), беркелий Bk (№ 97), калифорний Cf (№ 98), эйнштейний Es (№ 99), фермий Fm (№ 100), менделеевий Md (Nb 101), нобелий No (№ 102), лоуренсий Lr (№ 103). Бу элементларнинг аксарисида сиртқи 1-ва 2-қаватларидаги электронлар сони бир хил бўлиб, сиртдан ҳисобланганда 3-қаватларида электронлар сони бир хил эмас, актинийдан лоуренсийга ўтган сари электронлар сони ортиб бориб, 32 тага етади; атом ва ион радиуслари кичиклашади; уларнинг барчаси радиоактив; уран изотоплари — уран-235 (U 235) ва уран-233 (U 233) ҳамда плутоний-239 (Pu 239) ядро реакторларида ёқилғи ва атом бомбаларида портловчи моддалар сифатида ишлатилади. А. оқиш-кумуш рангли металлар. Кўпчилик А.нинг с.of. 20 г/см3 га яқин. Нептуний ва плутонийнинг эриш т-раси 640° атрофида, бошқаларининг эриш т-ралари 1000° дан юқори. А. водород, кислород, ол-тингугурт, азот, галлогенлар ва б. металлмаслар б-н кимёвий реакцияга осон киришади. Кимёвий хоссалари жиҳатидан уран, нептуний, плутоний ва америций бир-бирига жуда яқин. Беркелий, фермий, менделеевий, нобелий ва лоуренсийлар эса кимёвий хоссаларига кўра лантаноидларга яқиндир.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.