Aktyorlik san'ati
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 273–274-b. — ziyouz.com
Aktyorlik san'ati - aktyor ijroçiligi, teatr, kino, televideniye va radiola badiiy obraz yaratiş san'ati. Aktyor ma'lum rolda öynar ekan, öz qahramoni qiyofasiga kirib, uning fe'l-atvorini, içki dunyosi va intilişlarini ifodalaydi. Bunda u pyesa, libretto yoki ssenariydagi mazmunni öz ijodi, hayotiy tajribasi b-n boyitadi, jonlantiradi. Obraz yaratişda aktyorning nutqi, gavdasi, yuz va köz imoişoralari, tuyğulari, idroki asosiy vositalardir. Aktyor grim, libos, ba'zan niqobdan foydalanadi, gavdalantiradigan kişisi yoki boşqa mavjudotga yaraşa xatti-harakat, ohang, imo-işora topadi, içki va taşqi tomonni bir-biriga uyğunlaştiradi. A.s. ijroçilarning dunyoqaraşi, şaxsiyati, ijodiy öziga xosligiga tayangan holda hayotiy voqelikni aks ettiradi. San'at turlari (drama, opera, balet, kino, telefilm, telespektakl, radioteatr) va turli-tuman janrlarga qarab A.s. bir qator uslublar va yönalişlarga bölinadi. Sahnada ijod qiluvçi aktyorni yuzlab tomoşabin bevosita kuzatib turadi. Şuning uçun u har bir sözni baland tovuş b-n aytişga, har bir harakatni börttirib körsatişga majbur.
Kinoda boşqaça: ovozeiz kinoda faqat qarakat, imo-işora b-n inson fe'l-atvori oçib berilgan, kino ovozli bölgaç, aktyor kino kamerasi röpa-rasida kuproq qahramonning ruhiy holatini oçişga ötdi. Televideniye ham aktyordan tabiiylikni talab qiladi. Radioteatrda esa aktyorlarning uzlari körinmaydi, ovozlari eşitiladi, xolos. Şu boisdan ovoz imkoniyatlari keng işlatiladi. Balet spektakllarida obrazlar raqqos va raqqosalarning muayyan musiqa mazmunini ifodalovçi tana, qul harakatlari, aylanişlari, yuz va köz imo-işoralari vositasida yaratiladi. Operada ijroçining musiqiy ohanglari, obraz sur'ati kompozitor tomonidan belgilangan, dirijyor rahbarligida orkestr tomonidan özlaştirilgan böladi. Aktyor kompozitor belgilagan, orkestr uzlaştirgan ohang va usullarni öz jozibasi, ovozi, his-tuyğulari b-n boyitadi. Musiqali teatr turi (opera, balet, operetta, musiqali drama)ga qarab artistning aytiş va sahnaviy harakatlari har xil böladi. Ammo umumiy jihat şuki, musiqali teatr artisti xonandalik, aktyorlik, raqqoslik sohalarini puxta özlaştirgan, sintetik qobiliyatga ega bölişi kerak.
Özbek A.s. qadim tarixga ega. Uning sarçaşmalari ibtidoiy jamiyatdan boşlangan: tabiat hodisalariga topiniş, ibtidoiy odamlarning e'tikrdlariga doir marosimlardan, ovçilik b-n boğliq köpçilik bölib ijro etiladigan öyinlar, pantomimalardan kelib çiqqan. A.s. badiiy ijodning aloxida turi sifatida mil. av. 5-a.da Hindiston, Yunonistonda şakllanadi. Keyinçalik Qad. Rimda rivojlandi. Ilk davlatlar va şaharlarning paydo bölişi natijasida Turkistonda ham A.s. ning öziga xos ilk kuri-nişlari şakllandi. Ellinizm davrida (mil. av. 3—1-a.lar) vujudga kelgan A.s. an'analari 20-a. boşlarigaça yetib kelgan. U ijtimoiy timsol — obrazlar yaratişda öziga xos uslub va ifoda vositalariga ega bölgan. Obraz yaratişda psixologik tahlildan köra nutqning serböyoqligi, mubolağa, badiha, kulgi vositalaridan keng foydalaniş, harakat, imo-işora, ohanglarni börttirişga intilişgan. Antik davrda hoz. Özbekiston hududida ham tragik aktyorlar iş körgan. Örta asrlarda Movarounnahr, Farğona vodiysi, Xorazm vohasida hajv va hazil vositalaridan foydalangan masxaralar, muqallidlar, jiddiy yösinda hikoya qiluvçi maddohlar, qissaxonlar, voizlar, göyandalar faoliyat körsatganlar. 20-a.da maydonga kelgan Yevropa tipidagi yangi özbek teatrida A.s. yanada taraqqiy etdi. U jahon teatri va A.s. tajribalarini ijodiy özlaştiriş, qad. milliy teatr ijroçilik an'analarini rivojlantiriş yölida kamol topdi. Aktyorlar dramaturg tasvirlagan voqelikni, pyesa qaxramonlarining içki dunyosini oçişga, obrazning ğoyaviy ma'nosini çuqur talqin qilişga örgandilar. 20—30-y. lar ötkir satirik yönaliş, maişiy tafsilot, yorqinlik, börttirma özbek A.s. ga xos bölgan. A. Hidoyatov, ğ. Islomov, M. Miroqilov, R. Pirmuhamedov va b. aktyorlarning ijodlari bunga misoldir. 40-y.larning oxiri — 50-y.larda özbek aktyorlari ijodida yirik falsafiy umumlaşma, zamonaviy jöşqinlikka intiliş kuçaydi. O.Xöjayev, Ş. Burhonov, S. Eşontörayeva, 3. Sadriyevalar yaratgan tarixiy va mumtoz obrazlar ğoyaviy teranligi, badiiy yetukligi b-n özbek A.sni yuqori poğonaga kötardi. Şu yillarda qahramonona-romantik, falsafiy-badiiy, ijtimoiy-maişiy ijroçilik yönalişlari va milliy ijroçilik maktabi şakllandi. Teatr aktyorlari kino, teleradio sohalariga dadil kirib borib, mazkur san'atlar ijroçiligining şakllanişiga hissa qöşdilar. Uşbu san'atlarni mukammal egallagan R. Pirmuhamedov, R. Hamroyev, N. Rahimov, Ş. Burhonov, Ya.Sarimsoqova, O. Jalilov, H. Umarov, Yo. Axmedov, P. Saidqosimov, Ö. Alixöjayev, D. Qambarova, I. Ergaşev, Yo. Sa'diyev, T. Şokirova kabi aktyorlar avlodi yetişdi. 60—90-y.larda Özbek A.sda ijodiy yönalişlar köpaydi, teatrda, teleradioda, sirkda ijod qiluvçi ijroçilarning bir-birlariga ta'sirlari kuçaydi. O. Norboyeva, E. Komilov, G.Jamilova, H. Nurmatov, R. Ahmedova, M. Abduqunduzov, T. Möminov, M. Rajabov kabi aktyorlar mavjud an'analarni özlaştiriş yölidan bordilar.
Özbek operasi, musiqali drama teatrlarida T. Jalilov, M. Aşrafiy, T. Sodiqov, S. Yudakov, M. Leviyev, I. Akbarov kabi kompozitorlarning musiqa asarlari asosida ijroçilik maktabi şakllandi. M. Qoriyoqubov, H. Nosirova, L. Sarimsoqova, K. Zokirov, S. Qobulova, S. Yaraşev, Ş. Rahimova, G. Izmaylova, B. Horiyeva va b. şu maktab vakillaridir.
Özbekiston mustaqilligi davrida sahnaviy janrlarning özaro ta'siri, yangi birikmali uyğun janrlarning paydo bölişi A.sda ham ijro va ifoda vositalarining yanada boyişiga olib keldi. Drama teatrida aşula va raqs vositalarini keng qullaş, musiqa teatrida dramatizm, içki keçinmalarning kuçayişi, bolalar teatrida barça ijroçilik yönalişlaridan bahramand böliş şundan dalolatdir. Bu davrda qölga kiritilgan çinakam ijodiy erkinlik A.sda ham uz aksini topdi: milliy an'analarga e'tibor, ijodiy izlaniş, yangi şakl va vositalar izlab topiş, badihagöylik kuçaydi. Aktyorlar öz iste'dodlari, imkoniyatlarini turli janrlarda sinab köriş va töliq röyobga çiqariş imkoniga ega böldilar.
Muhsin Qodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АКТЁРЛИК САНЪАТИ - актёр ижрочилиги, театр, кино, телевидение ва радиола бадиий образ яратиш санъати. Актёр маълум ролда ўйнар экан, ўз қаҳрамони қиёфасига кириб, унинг феъл-атворини, ички дунёси ва интилишларини ифодалайди. Бунда у пьеса, либретто ёки сценарийдаги мазмунни ўз ижоди, ҳаётий тажрибаси б-н бойитади, жонлантиради. Образ яратишда актёрнинг нутқи, гавдаси, юз ва кўз имоишоралари, туйғулари, идроки асосий воситалардир. Актёр грим, либос, баъзан ниқобдан фойдаланади, гавдалантирадиган кишиси ёки бошқа мавжудотга яраша хатти-ҳаракат, оҳанг, имо-ишора топади, ички ва ташқи томонни бир-бирига уйғунлаштиради. А.с. ижрочиларнинг дунёқараши, шахсияти, ижодий ўзига хослигига таянган ҳолда ҳаётий воқеликни акс эттиради. Санъат турлари (драма, опера, балет, кино, телефильм, телеспектакль, радиотеатр) ва турли-туман жанрларга қараб А.с. бир қатор услублар ва йўналишларга бўлинади. Саҳнада ижод қилувчи актёрни юзлаб томошабин бевосита кузатиб туради. Шунинг учун у ҳар бир сўзни баланд товуш б-н айтишга, ҳар бир ҳаракатни бўрттириб кўрсатишга мажбур.
Кинода бошқача: овозеиз кинода фақат қаракат, имо-ишора б-н инсон феъл-атвори очиб берилган, кино овозли бўлгач, актёр кино камераси рўпа-расида купроқ қаҳрамоннинг руҳий ҳолатини очишга ўтди. Телевидение ҳам актёрдан табиийликни талаб қилади. Радиотеатрда эса актёрларнинг узлари кўринмайди, овозлари эшитилади, холос. Шу боисдан овоз имкониятлари кенг ишлатилади. Балет спектаклларида образлар раққос ва раққосаларнинг муайян мусиқа мазмунини ифодаловчи тана, қул ҳаракатлари, айланишлари, юз ва кўз имо-ишоралари воситасида яратилади. Операда ижрочининг мусиқий оҳанглари, образ суръати композитор томонидан белгиланган, дирижёр раҳбарлигида оркестр томонидан ўзлаштирилган бўлади. Актёр композитор белгилаган, оркестр узлаштирган оҳанг ва усулларни ўз жозибаси, овози, ҳис-туйғулари б-н бойитади. Мусиқали театр тури (опера, балет, оперетта, мусиқали драма)га қараб артистнинг айтиш ва саҳнавий ҳаракатлари ҳар хил бўлади. Aммo умумий жиҳат шуки, мусиқали театр артисти хонандалик, актёрлик, раққослик соҳаларини пухта ўзлаштирган, синтетик қобилиятга эга бўлиши керак.
Ўзбек А.с. қадим тарихга эга. Унинг сарчашмалари ибтидоий жамиятдан бошланган: табиат ҳодисаларига топиниш, ибтидоий одамларнинг эътикрдларига доир маросимлардан, овчилик б-н боғлиқ кўпчилик бўлиб ижро этиладиган ўйинлар, пантомималардан келиб чиққан. А.с. бадиий ижоднинг алохида тури сифатида мил. ав. 5-а.да Ҳиндистон, Юнонистонда шаклланади. Кейинчалик Қад. Римда ривожланди. Илк давлатлар ва шаҳарларнинг пайдо бўлиши натижасида Туркистонда ҳам А.с. нинг ўзига хос илк кури-нишлари шаклланди. Эллинизм даврида (мил. ав. 3—1-а.лар) вужудга келган А.с. анъаналари 20-а. бошларигача етиб келган. У ижтимоий тимсол — образлар яратишда ўзига хос услуб ва ифода воситаларига эга бўлган. Образ яратишда психологик таҳлилдан кўра нутқнинг сербўёқлиги, муболаға, бадиҳа, кулги воситаларидан кенг фойдаланиш, ҳаракат, имо-ишора, оҳангларни бўрттиришга интилишган. Антик даврда ҳоз. Ўзбекистон ҳудудида ҳам трагик актёрлар иш кўрган. Ўрта асрларда Мовароуннаҳр, Фарғона водийси, Хоразм воҳасида ҳажв ва ҳазил воситаларидан фойдаланган масхаралар, муқаллидлар, жиддий йўсинда ҳикоя қилувчи маддоҳлар, қиссахонлар, воизлар, гўяндалар фаолият кўрсатганлар. 20-а.да майдонга келган Европа типидаги янги ўзбек театрида А.с. янада тараққий этди. У жаҳон театри ва А.с. тажрибаларини ижодий ўзлаштириш, қад. миллий театр ижрочилик анъаналарини ривожлантириш йўлида камол топди. Актёрлар драматург тасвирлаган воқеликни, пьеса қахрамонларининг ички дунёсини очишга, образнинг ғоявий маъносини чуқур талқин қилишга ўргандилар. 20—30-й. лар ўткир сатирик йўналиш, маиший тафсилот, ёрқинлик, бўрттирма ўзбек А.с. га хос бўлган. А. Ҳидоятов, ғ. Исломов, М. Мироқилов, Р. Пирмуҳамедов ва б. актёрларнинг ижодлари бунга мисолдир. 40-й.ларнинг охири — 50-й.ларда ўзбек актёрлари ижодида йирик фалсафий умумлашма, замонавий жўшқинликка интилиш кучайди. О.Хўжаев, Ш. Бурҳонов, С. Эшонтўраева, 3. Садриевалар яратган тарихий ва мумтоз образлар ғоявий теранлиги, бадиий етуклиги б-н ўзбек А.сни юқори поғонага кўтарди. Шу йилларда қаҳрамонона-романтик, фалсафий-бадиий, ижтимоий-маиший ижрочилик йўналишлари ва миллий ижрочилик мактаби шаклланди. Театр актёрлари кино, телерадио соҳаларига дадил кириб бориб, мазкур санъатлар ижрочилигининг шаклланишига ҳисса қўшдилар. Ушбу санъатларни мукаммал эгаллаган Р. Пирмуҳамедов, Р. Ҳамроев, Н. Раҳимов, Ш. Бурҳонов, Я.Саримсоқова, О. Жалилов, Ҳ. Умаров, Ё. Ахмедов, П. Саидқосимов, Ў. Алихўжаев, Д. Қамбарова, И. Эргашев, Ё. Саъдиев, Т. Шокирова каби актёрлар авлоди етишди. 60—90-й.ларда Ўзбек А.сда ижодий йўналишлар кўпайди, театрда, телерадиода, циркда ижод қилувчи ижрочиларнинг бир-бирларига таъсирлари кучайди. О. Норбоева, Э. Комилов, Г.Жамилова, Ҳ. Нурматов, Р. Аҳмедова, М. Абдуқундузов, Т. Мўминов, М. Ражабов каби актёрлар мавжуд анъаналарни ўзлаштириш йўлидан бордилар.
Ўзбек операси, мусиқали драма театрларида Т. Жалилов, М. Ашрафий, Т. Содиқов, С. Юдаков, М. Левиев, И. Акбаров каби композиторларнинг мусиқа асарлари асосида ижрочилик мактаби шаклланди. М. Қориёқубов, Ҳ. Носирова, Л. Саримсоқова, К. Зокиров, С. Қобулова, С. Ярашев, Ш. Раҳимова, Г. Измайлова, Б. Ҳориева ва б. шу мактаб вакилларидир.
Ўзбекистон мустақиллиги даврида саҳнавий жанрларнинг ўзаро таъсири, янги бирикмали уйғун жанрларнинг пайдо бўлиши А.сда ҳам ижро ва ифода воситаларининг янада бойишига олиб келди. Драма театрида ашула ва рақс воситаларини кенг қуллаш, мусиқа театрида драматизм, ички кечинмаларнинг кучайиши, болалар театрида барча ижрочилик йўналишларидан баҳраманд бўлиш шундан далолатдир. Бу даврда қўлга киритилган чинакам ижодий эркинлик А.сда ҳам уз аксини топди: миллий анъаналарга эътибор, ижодий изланиш, янги шакл ва воситалар излаб топиш, бадиҳагўйлик кучайди. Актёрлар ўз истеъдодлари, имкониятларини турли жанрларда синаб кўриш ва тўлиқ рўёбга чиқариш имконига эга бўлдилар.
Муҳсин Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.