Akulalar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 279-b. — ziyouz.com
Akulalar (Selachomorpha) - toğayli baliqlar sinfi plastinka jabralilar kenja sinfining katta turkumi. Tanasi suyri şaklda, suv tubida yaşovçi A. yassi, uz. 15—40 sm dan (tikanli qora A.) 15—20 m gaça (gigant A.), oğirligi 14 t gaça (gigant va kit A.). Tanasi plakoid tangaçalar b-n krplangan. Jabra yoriqlari 5 (ba'zi turlarida 6—7) tadan bölib, boşining ikki yonida, oğzi boşining ostida tanasiga köndalang joylaşgan. Dum suzgiçi kuçli rivojlangan, har xil kattalikdagi (gsterotserkal) ikkita bölakdan iborat. Tişlari köp, uçi ötkir. Yirtqiç A.ning tişlari juda yirik. Köpçilik A. yirtqiç; baliqlar, mollyuskalar va b. hayvonlar b-n, kit va gigant A. esa plankton b-n oziqlanadi. A. tuxumdan tirik tuğadi yoki tuxum qöyib köpayadi. A. 6 turkumni (har xil tişlilar, köp jabralilar, lamnosimonlar, katransimonlar, arraburunsimonlar, skvatinsimonlar), 20 oilani öz içiga oladi. A. Orol va Kaspiy dengizidan boşqa hamma dengiz va okeanlarda, ayrim turlari çuçuk suv havzalari (Gang va Amazonka daryolari, Nikaragua köli)da yaşaydi. Qora va Uzoq Şarq dengizlarida tikanli qora A., ya'ni katran, Şim. va Uzoq Şarq dengizlarida seld A., şim. dengizlarda qutb A. tarkalgan. A. ayniqsa tropik dengizlarda xilma-xil böladi. Köpçilik A. ovlanadi, jigaridan baliq yoği olinadi, göşti ovqat uçun işlatiladi. skeletidan baliq yelimi tayyorlanadi. Köpçiligi yirtqiç A. (yölbars A., karxarodon, bolğaboş A., mako A. va b.), asosan baliqlar va suvdagi umurtqasizlar b-n oziqlanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АКУЛАЛАР (Selachomorpha) - тоғайли балиқлар синфи пластинка жабралилар кенжа синфининг катта туркуми. Танаси суйри шаклда, сув тубида яшовчи А. ясси, уз. 15—40 см дан (тиканли қора А.) 15—20 м гача (гигант А.), оғирлиги 14 т гача (гигант ва кит А.). Танаси плакоид тангачалар б-н крпланган. Жабра ёриқлари 5 (баъзи турларида 6—7) тадан бўлиб, бошининг икки ёнида, оғзи бошининг остида танасига кўндаланг жойлашган. Дум сузгичи кучли ривожланган, ҳар хил катталикдаги (гстероцеркал) иккита бўлакдан иборат. Тишлари кўп, учи ўткир. Йиртқич А.нинг тишлари жуда йирик. Кўпчилик А. йиртқич; балиқлар, моллюскалар ва б. ҳайвонлар б-н, кит ва гигант А. эса планктон б-н озиқланади. А. тухумдан тирик туғади ёки тухум қўйиб кўпаяди. А. 6 туркумни (ҳар хил тишлилар, кўп жабралилар, ламносимонлар, катрансимонлар, аррабурунсимонлар, скватинсимонлар), 20 оилани ўз ичига олади. А. Орол ва Каспий денгизидан бошқа ҳамма денгиз ва океанларда, айрим турлари чучук сув ҳавзалари (Ганг ва Амазонка дарёлари, Никарагуа кўли)да яшайди. Қора ва Узоқ Шарқ денгизларида тиканли қора А., яъни катран, Шим. ва Узоқ Шарқ денгизларида сельд А., шим. денгизларда қутб А. таркалган. А. айниқса тропик денгизларда хилма-хил бўлади. Кўпчилик А. овланади, жигаридан балиқ ёғи олинади, гўшти овқат учун ишлатилади. скелетидан балиқ елими тайёрланади. Кўпчилиги йиртқич А. (йўлбарс А., кархародон, болғабош А., мако А. ва б.), асосан балиқлар ва сувдаги умуртқасизлар б-н озиқланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.