Akustika

Akustika (yun. akustikos — eşitaman) — fizikaning tovuş hodisalarini, ya'ni jismda mexanik tölqinlarning paydo bölişi, tarqalişi va ularni qabul qiliş jarayonlarini, tovuş hodisasi b-n boşqa fizik hodisalar orasidagi boğlanişni örganadigan bölimi. Tovuşning tarqaliş va qaytiş qonunlari Yevklid zamonida aniqlangan edi. 17- a.ga kelib, tonning yuksakligi va tebranişlar soni orasida boğlaniş borligi aniqlandi. Galiley va fransuz fizigi Mersenn (1588—1648) tovuş tölqinining havoda tarqalişini ilmiy tuşuntirdilar va tovuş tezligini ölçadilar. Torriçelli vakuumda (havoslz joyda) tovuş tarqalmasligini isbot qildi. Reley A.ning nazariy asosçisi böldi; uning «Tovuş nazariyasi» (1877) kitobi bosilib çiqdi.

A. quyidagi sohalarga bölinadi: umumiy A., fiziologik A., elektr A., me'moriy A. va quriliş A.si, musiqa Axi, gidroakustika, atmosfera A.si va harbiy A. Umumiy A. tovuşning paydo bölişi va tarqalişini hamda akustik ölçaş usullarini örganadi. Tovuş qisqa vaqt davom etadigan hodisa, uni energiya b-n ta'minlab turibgina uzoq davom ettiriş mumkin. Tovuş hosil bölişi uçun tebraniş davom etişi kerak (avtotebraniş). Tebraniş tebraniş amplitudasi, soni, davri, tebraniş şakli b-n, tovuş tölqini tölqin uzunligi, tölqinlar tarqaliş tezligi, tölqin energiyasi b-n ifodalanadi. Fiziologik A. tovuşning eşitilişi, organizmga ta'siri va h.k. b-n şuğullanadi. Bunday A.ning asosiy tuşunçalarini Om va Gelmgols yaratgan. Elektr A. tovuş energiyasining elektr energiyasiga, elektr energiyasining tovuş energiyasiga aylanişi, tovuş yozib oliş, bino A.si va ultratovuş texnikasi b-n şuğullanadi. Nemis ixtiroçisi F. Reys telefon (1861) va ingliz ixtiroçisi A. G. Bell (1876) mikrofon ixtiro qilganlaridan söng telegraf aloqasi amalga oşirildi. 1900 y. tovuşli kino vujudga keldi. 1925 y.dan tovuş yozib olişning elektr A. usuli joriy qilindi. Elektron lampalar ixtiro qilingandan söng elektr A. tez taraqqiy etdi. Me'moriy A. va quriliş A.si binoning hamma joyida tovuş va musiqaning yaxşi eşitilişini ta'minlaş, taşqi şovqinni kamaytiriş masalalari b-n şuğullanadi. Quriliş A.sida reverberatsiyani amerikalik olim U. Sebin (Sabine) tadqiq qilgan va quriliş materiallarining tovuş ötkaziş parametrlarini aniqlagan. Musiqa A.si musiqa hodisalari (tovuş, tovuşqator, hamohanglik, musiqa tizimlari va b.)ning obyektiv fizik qonuniyatlarini örganib, ularga musiqani idrok etiş jarayoni nuqtai nazaridan yondaşadi. Atmosfera A.si va gidroakustika tovuşning bir jinsli bölmagan va qatlamli muhitlarda tarqalişini örganadi. Dengiz bir jinsli bölmagan muhit, unda tovuş tölqinlari buriladi, yutiladi va soçiladi, bu uzoq, masofadagi kemaning turgan joyini aniqlaşni qiyinlaştiradi. Bu hodisalar atmos-feraga ham tegişlidir. Harbiy A. tovuş tezligini bilgan holda duşman turgan joyni aniqlaş, tovuş qaytişi yerdamida samolyotlarning uçiş yönalişini, kuzatiş punktidan uzoqligini va h.k.ni aniqlaş b-n şuğullanadi. Tovuş tutiş — radiolokatsiya, tovuş eşitiş — pelengatsiya harbiy işda keng tatbiq qilinadi. Suv osti kemalari, samolyotlar, akustik minalar ultratovuş b-n boşqariladi.

Ad.: Isakoviç M. A., Obhaya akustika, M., 1973; Xayasaka Tetsuo, Elektroakustika, per.s yapon. I. I. Ivançika, M., 1982; Pavlovskaya V. I. i dr., Akustika i elektroakustiçeskaya apparatura, M., 1986.