Akustoelektronika
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 283-b. — ziyouz.com
Akustoelektronika - akustikaning qattiq jism akustikasi, yarim-ötkazgiçlar fizikasi va radioelektronika çegarasidagi qismi. A. radiosignallarni özgartiriş va ularga işlov beriş uçun UT (ultratovuş) qurilmalarini yaratiş prinsiplarini tadqiq qiliş b-n şuğullanadi. ÖYUT (öta yuqori takroriylik)li signalni tölqin uzunligi 105 marta kiçik bölgan tovuş signaliga aylantiriş unga işlov berişni ança yengillaştiradi. Signallar ustida amallarni bajariş uçun UTning ötkazuvçanlik elektronlari, elektromagnitik maydonlar, optik nurlanişlar, şuningdek, akustik tölqinlarning noçiziqli özaro ta'sirlaridan foydalaniladi.
Akustoelektron qurilmalar signallar ustida quyidagi amallarni bajariş imkonini beradi: vaqt mobaynidagi özgartirişlar (signallarni tutib turiş, ularning davomiyligini özgartiriş), takroriylik (çastota) böyiça va fazaviy özgartirişlar (fazalarni siljitiş, takroriylik va spektrni özgartiriş), amplitudani özgartiriş (kuçaytiriş, modulyatsiyalaş), şuningdek, murakkabroq funksional özgarişlarni amalga oşiriş (integrallaş, kodlaş va kodsizlaş, yiğuv funksiyalarini hosil qiliş, signallarni korrelyatsiyalaş va b.). Bunday muolajalarni, köpinça, radiolokatsiyada, uzoq aloqa texnikasida, avtomatik boşqaruv tizimlarida, hisoblagiç va b. radioelektron qurilmalarda bajariş lozim. Köpçilik hollarda radioelektron usullar uşbu amallarni ança sodda va tejamli yöllar b-n amalga oşiriş imkonini beradi.
Işlaş zaminida yotuvçi fizik prinsiplar va vazifalariga köra, akustoelektron qurilmalar signallar çiziqli özgartiriladigan (tutib qoliş liniyalari, filtrlar va b.) suct çiziqli qurilmalarga, faol çiziqli qurilmalarga (signal kuçaytirgiçlari va generatorlari) hamda signalning generatsiyasi, modulyatsiyasi, özaro köpaytirilişi va b. özgarişlari sodir böladigan noçiziqli qurilmalarga bölinadi.
Ad.: Gulyayev Yu. V., Akustoelektronniye ustroystva dlya sistem svyazi i obrabotki informatsii, [v kn.: Problemi sovremennoy radiotexniki i elektroniki], M., 1980; Xayasaka Tetsuo, Elektroakustika, pers yapon. I.I. Ivançika, M., 1982; Pavlovskaya V.I. i dr., Akustika i elektroakustiçeskaya apparatura, M., 1986.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АКУСТОЭЛЕКТРОНИКА - акустиканинг қаттиқ жисм акустикаси, ярим-ўтказгичлар физикаси ва радиоэлектроника чегарасидаги қисми. А. радиосигналларни ўзгартириш ва уларга ишлов бериш учун УТ (ультратовуш) қурилмаларини яратиш принципларини тадқиқ қилиш б-н шуғулланади. ЎЮТ (ўта юқори такрорийлик)ли сигнални тўлқин узунлиги 105 марта кичик бўлган товуш сигналига айлантириш унга ишлов беришни анча енгиллаштиради. Сигналлар устида амалларни бажариш учун УТнинг ўтказувчанлик электронлари, электромагнитик майдонлар, оптик нурланишлар, шунингдек, акустик тўлқинларнинг ночизиқли ўзаро таъсирларидан фойдаланилади.
Акустоэлектрон қурилмалар сигналлар устида қуйидаги амалларни бажариш имконини беради: вақт мобайнидаги ўзгартиришлар (сигналларни тутиб туриш, уларнинг давомийлигини ўзгартириш), такрорийлик (частота) бўйича ва фазавий ўзгартиришлар (фазаларни силжитиш, такрорийлик ва спектрни ўзгартириш), амплитудани ўзгартириш (кучайтириш, модуляциялаш), шунингдек, мураккаброқ функционал ўзгаришларни амалга ошириш (интеграллаш, кодлаш ва кодсизлаш, йиғув функцияларини ҳосил қилиш, сигналларни корреляциялаш ва б.). Бундай муолажаларни, кўпинча, радиолокацияда, узоқ алоқа техникасида, автоматик бошқарув тизимларида, ҳисоблагич ва б. радиоэлектрон қурилмаларда бажариш лозим. Кўпчилик ҳолларда радиоэлектрон усуллар ушбу амалларни анча содда ва тежамли йўллар б-н амалга ошириш имконини беради.
Ишлаш заминида ётувчи физик принциплар ва вазифаларига кўра, акустоэлектрон қурилмалар сигналлар чизиқли ўзгартириладиган (тутиб қолиш линиялари, фильтрлар ва б.) суcт чизиқли қурилмаларга, фаол чизиқли қурилмаларга (сигнал кучайтиргичлари ва генераторлари) ҳамда сигналнинг генерацияси, модуляцияси, ўзаро кўпайтирилиши ва б. ўзгаришлари содир бўладиган ночизиқли қурилмаларга бўлинади.
Ад.: Гуляев Ю. В., Акустоэлектронные устройства для систем связи и обработки информации, [в кн.: Проблемы современной радиотехники и электроники], М., 1980; Хаясака Тэцуо, Электроакустика, перс япон. И.И. Иванчика, М., 1982; Павловская В.И. и др., Акустика и электроакустическая аппаратура, М., 1986.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.