Akvarium
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 258–259-b. — ziyouz.com
Akvarium (lot. aqua — suv) — 1) suv hayvonlari va ösimliklarini tirik saqlaş va köpaytiriş uçun foydalaniladigan şişa idiş. Foydalaniş maqsadi va organizmlar uçun zarur bölgan şaroitga binoan A.ning tuzilişi, şakli va ölçami har xil böladi. A.odatda yaxlit şişadan yoki sinçi metalldan, devori şişadan yasaladi. A. yasaş uçun ba'zan organik şişadan ham foydalaniladi: Standart A. töğri burçakli, balandligi b-n eni bir xilda, böyi enidan 1,5 marta uzunroq qilib yasaladi. Devorga qöyiladigan A.ning oldingi devori egik böladi. A. tubiga yuvib tozalangan daryo qumi (zarraçalarning ölçami 2—4 mm) solinadi. Baliq boqiş uçun A. suvi kislorodga töyingan, undagi mineral tuzlarning tarkibi va nisbati muayyan miqdorda bölişi lozim. Suvni kislorodga töyintiriş uçun A. da suv ösimliklari östiriladi, ösimliklar har kuni 10—12 soat davomida yoritib turiladi. Yoruğlikda ösimliklar akvarium baliqlari nafas olganida çiqadigan karbonat angidrid gazini özlaştirib, kislorod ajratib çiqaradi, suvdagi mineral moddalarni şimib oladi. Suvni doimo toza saqlaş uçun A. devori tozalab turiladi, suv tubiga çökkan çiqindilar olib taşlanadi, buğlangan suvning örni töldirib turiladi. A. da suv yuzasida (ruççiya, salviniya, suv salati va b.) va suv qa'rida qalqib turadigan (elodeya, urut, lyudvigiya va b.), suv tubiga yopişib ösadigan (vallisneriya, öqyoybarg, aponogeton, exinodorus, kriptokorina va b.) ösimliklar östiriş mumkin. A.ning ustini şişa b-n yopib, qopqoqni çeti havo kirib turişi uçun bir oz oçib qöyiladi. Ilmiy lab.larda, ba'zan xonadonlarda ham A. suvi nasos yordamida havo yuboriş b-n kislorodga töyintiriladi, qum va faollaştirilgan kömir orqali ötkazib tozalab turiladi; 2) i. t. ötkaziş yoki namoyiş qiliş maqsadida dengiz yoki çuçuk suv hayvonlari va ösimliklari namunalarini tirik holda saqlaydigan muassasa. U suv hayvonlari va ösimliklarining hayoti örganiladigan va namoyiş etiladigan ilmiy muassasalar va hayvonot boğlarida (şu jumladan Toşkent hayvonot boğida) barpo etilgan. Dastlabki A. 19-a.ning 2- yarmida qurila boşlagan (Sevastopol —1871, Neapol —1872). Dengiz hayvonlarini örganiş uçun A. odatda dengiz sohiliga yaqin joyda quriladi. Eng yirik A. Neapol, Bombey, Sevastopolda qurilgan. Dengiz A. ba'zan okeanarium deb ham ataladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АКВАРИУМ (лот. aqua — сув) — 1) сув ҳайвонлари ва ўсимликларини тирик сақлаш ва кўпайтириш учун фойдаланиладиган шиша идиш. Фойдаланиш мақсади ва организмлар учун зарур бўлган шароитга биноан А.нинг тузилиши, шакли ва ўлчами ҳар хил бўлади. А.одатда яхлит шишадан ёки синчи металлдан, девори шишадан ясалади. А. ясаш учун баъзан органик шишадан ҳам фойдаланилади: Стандарт А. тўғри бурчакли, баландлиги б-н эни бир хилда, бўйи энидан 1,5 марта узунроқ қилиб ясалади. Деворга қўйиладиган А.нинг олдинги девори эгик бўлади. А. тубига ювиб тозаланган дарё қуми (заррачаларнинг ўлчами 2—4 мм) солинади. Балиқ боқиш учун А. суви кислородга тўйинган, ундаги минерал тузларнинг таркиби ва нисбати муайян миқдорда бўлиши лозим. Сувни кислородга тўйинтириш учун А. да сув ўсимликлари ўстирилади, ўсимликлар ҳар куни 10—12 соат давомида ёритиб турилади. Ёруғликда ўсимликлар аквариум балиқлари нафас олганида чиқадиган карбонат ангидрид газини ўзлаштириб, кислород ажратиб чиқаради, сувдаги минерал моддаларни шимиб олади. Сувни доимо тоза сақлаш учун А. девори тозалаб турилади, сув тубига чўккан чиқиндилар олиб ташланади, буғланган сувнинг ўрни тўлдириб турилади. А. да сув юзасида (руччия, сальвиния, сув салати ва б.) ва сув қаърида қалқиб турадиган (элодея, урут, людвигия ва б.), сув тубига ёпишиб ўсадиган (валлиснерия, ўқёйбарг, апоногетон, эхинодорус, криптокорина ва б.) ўсимликлар ўстириш мумкин. А.нинг устини шиша б-н ёпиб, қопқоқни чети ҳаво кириб туриши учун бир оз очиб қўйилади. Илмий лаб.ларда, баъзан хонадонларда ҳам А. суви насос ёрдамида ҳаво юбориш б-н кислородга тўйинтирилади, қум ва фаоллаштирилган кўмир орқали ўтказиб тозалаб турилади; 2) и. т. ўтказиш ёки намойиш қилиш мақсадида денгиз ёки чучук сув ҳайвонлари ва ўсимликлари намуналарини тирик ҳолда сақлайдиган муассаса. У сув ҳайвонлари ва ўсимликларининг ҳаёти ўрганиладиган ва намойиш этиладиган илмий муассасалар ва ҳайвонот боғларида (шу жумладан Тошкент ҳайвонот боғида) барпо этилган. Дастлабки А. 19-а.нинг 2- ярмида қурила бошлаган (Севастополь —1871, Неаполь —1872). Денгиз ҳайвонларини ўрганиш учун А. одатда денгиз соҳилига яқин жойда қурилади. Энг йирик А. Неаполь, Бомбей, Севастополда қурилган. Денгиз А. баъзан океанариум деб ҳам аталади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.