Alaliya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 289–290-b. — ziyouz.com
Alaliya (yun. a — inkor qöşimçasi va lalia — nutq) — boş miya katta yarim şarlari pöstloğidagi nutq zonalarining çala rivojlanişi yoki zararlanişi sababli bolalarning tilga kirmasligi yoki tuzuk sözlay olmasligi. Bola boşining ona qornidaligida yoki tuğiliş çoğida jarohatlanişi, şuningdek gödaklik davrida oğir kasalliklar b-n oğrişi va b. A.ga sabab böladi. A.da bola nutqi uzoq vaqt rivojlanmaydi: 5—7 yoşgaça, ba'zan 10—12 yoşgaça bolaning tili çiqmaydi. A.ning motor va sensor xillari bor. Sensor A. kamdan-kam, motor A. esa xiyla köp uçraydi. Motor A. da bola kam va notöğri gapiradi, unga qaratilgan nutqni tuşunadi. Ayrim tovuşlarni talaffuz qilgani b-n tovuş birikmalarini özlaştira olmaydi, butun söz örniga uning bir qismini aytadi (mas, muşukni «mu» deydi) va h.k. Sensor A.da bola atrofdagilarning nutqini yomon tuşunadi yoki mut-laqo tuşunmaydi. Bunda bola nutqining nihoyatda buzilişi ulğaygan sari ruhiy taraqqiyotda ham öz tengdoşlaridan ortda qolişiga sabab böladi. A.ga yöliqqan bolalar maxsus maktablarda alohida usul b-n öqitiladi. Natijada, garçi uzoq vaqt davomida bölsa ham, ularning köplari (motor A.ga yöliqqanlari) nutqi tuzalib, odatdagi maktablarning öquv dasturini ötadilar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЛАЛИЯ (юн. а — инкор қўшимчаси ва lalia — нутқ) — бош мия катта ярим шарлари пўстлоғидаги нутқ зоналарининг чала ривожланиши ёки зарарланиши сабабли болаларнинг тилга кирмаслиги ёки тузук сўзлай олмаслиги. Бола бошининг она қорнидалигида ёки туғилиш чоғида жароҳатланиши, шунингдек гўдаклик даврида оғир касалликлар б-н оғриши ва б. А.га сабаб бўлади. А.да бола нутқи узоқ вақт ривожланмайди: 5—7 ёшгача, баъзан 10—12 ёшгача боланинг тили чиқмайди. А.нинг мотор ва сенсор хиллари бор. Сенсор А. камдан-кам, мотор А. эса хийла кўп учрайди. Мотор А. да бола кам ва нотўғри гапиради, унга қаратилган нутқни тушунади. Айрим товушларни талаффуз қилгани б-н товуш бирикмаларини ўзлаштира олмайди, бутун сўз ўрнига унинг бир қисмини айтади (мас, мушукни «му» дейди) ва ҳ.к. Сенсор А.да бола атрофдагиларнинг нутқини ёмон тушунади ёки мут-лақо тушунмайди. Бунда бола нутқининг ниҳоятда бузилиши улғайган сари руҳий тараққиётда ҳам ўз тенгдошларидан ортда қолишига сабаб бўлади. А.га йўлиққан болалар махсус мактабларда алоҳида усул б-н ўқитилади. Натижада, гарчи узоқ вақт давомида бўлса ҳам, уларнинг кўплари (мотор А.га йўлиққанлари) нутқи тузалиб, одатдаги мактабларнинг ўқув дастурини ўтадилар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.