Alaş Örda

Alaş Örda — qozoq xalqining milliy ozodlik, mustaqillik uçun kuraşiga rahbarlik qilgan milliy partiyasi va muxtor hukumati (1917 y. apr.— 1920 y. mart). 1917 y. 27 apr.- 7 may kunlari Semey viloyati qozoq vakillarining kengaşi bölib, unda bölajak Butunqozoq vakillari qurultoyida Qozoğistonning muxtoriyatini tuziş masalasi körildi. 1917 y. 21—26 iyul kunlari Orenburgda Butunqozoq vakillari qurultoyi bölib, unda Oqmöla, Semey, Törğay, Örol, Yettisuv, Sirdaryo, Farğona viloyatlari, şuningdek Içki Bukey ördasi vakillari iştirok etişdi. Qurultoyda mamlakatni boşqaruv şakli, qozoq viloyatlari muxtoriyati, yer masalasi, xalq militsiyasi, zemstvo, xalq ta'limi, qozilik, diniy masalalar körildi. Qozoq demokratii hokimiyatini tuziş, islohotlar, xalqning özini-özi boşqaruvi uçun zaruriy muzoqaralar uyuştiriş masalalari muhokama qilindi. Qurultoyda qozoqlarning Alaş partiyasini tuziş masalasi körildi. Alaş partiyasi joylarda mahalliy xalq hokimiyatini örnatişga kirişdi. 1917 y. 19 dek.da Yettisuvda hokimiyat mahalliy xalq vakillari qöliga ötdi. 1917 y.ning 5—13 dek. kunlari Orenburgda Alaş partiyasining navbatdagi uçinçi qurultoyi bölib ötadi. Qurultoy 13 dekda poytaxti Semipalatinsk ş. bölgan A. Ö. muxtoriyatini e'lon qiladi. Alixon Bukeyxon öğli hukumat boşliği etib saylanadi. Tez orada bu hukumat 27 ming nafarlik milliy qöşin va tartibni saqlaş bölinmalarini taşkil etdi. Qurultoyda Alaş partiyasining dasturi loyihasi qabul qilinib, umumxalq muhokamasi uçun «Qozoq» gaz.da e'lon qilinadi. Ön bölimdan iborat bu hujjatda partiyaning mamlakat böyiça tuzilişi, mudofaa, din, ilm-fan yölidagi faoliyati, agrar masala böyiça vazifalar belgilandi. 1918 y. martida Örol viloyatida ötkazilgan saylovlarda mustaqillik kuçlari ğolib çiqdi. Ammo, 29 martga ötar keçasi teskari kuçlar va bolşeviklar harbiy töntariş ötkazdilar. Örol viloyati ijroqömining 60 nafar vakili qamaldi va azoblab öldirildi. Yettisuv viloyatida 1918 y.ning 2—3 martida bolşeviklar Alaş partiyasi vakillarini qamoqqa oldilar. Orenburgda Törğay viloyati Şörolarining 1-qurultoyi (1918 y. 21 mart — 3 apr.) da ham bolşeviklar ğolib çiqdi. Şy kunlari Oqmöla uyezdi qozoq vakillari Şörolari qurultoyida bolşeviklar tazyiqi b-n A. Ö. muxtoriyatiga qarşi qaror qabul qilindi. A. Ö. partiyasining Orenburgda çiqib turgan «Qozoq» gaz. yopildi. Uning egallab turgan binosi va mulki musodara qilindi. A. Ö. siyosiy partiyasi taşkilotçilaridan Alixon Bukeyxon (1869—1937) va Mirjaqib Davlat öğli (1885—1935) kabilar quvğin qilinib, ta'qib ostiga olindi. Oqgvardiyaçilar deb atalgan Sibir hukumatini rasmiy tarzda tan olgan A. Ö. hukumati ataman Dutov b-n til biriktirib Şöro hukumatiga qarşi çiqdi. Dutov tor-mor keltirilgaç, Umumqozoq Revkomi qarori b-n A. Ö. 1920 y.ning martida tugatildi.

Naim Norqulov.