Aldegidlar

Aldegidlar ALDEGIDLAR, RCHO - molekulasida organik radikal (R) va vodorod atomi b-n boğlangan karbonil guruhi (>C=O) bölgan organik birikmalar. Aldegid guruhi (—SNO)ning qanday radikal b-n birikkanligiga qarab töyingan, töyinmagan, aromatik va geterotsiklik A. bölişi mumkin. A.ni ataşda tegişli organik kislotalarning nomlaridan foydalaniladi. Mas, çumoli kislotaga töğri kelgani çumoli aldegid yoki formaldegid, sirka kislotaga töğri kelgani sirka aldegid yoki atsetaldegid deyiladi. Jeneva nomenklaturasi böyiça A.ni ataş uçun uglevodorodlar nomi yoniga al qöşimçasi qöyiladi. Mac, HCHO metanal, CH3CHO etanal. Ba'zi A. tasodifiy nomlarga ega; mas, furfurol A. birlamçi spirtlarni oksidlaş, organik kislotalar hosilalarini qaytariş va b. usullar b-n olinadi. Ular juda tez reaksiyaga kirişuvçi faol moddalar hisoblanadi. Reaksiya paytida radikaldagi vodorod atomlari va karbonil guruhdagi kislorod boşqa atomlarga almaşinişi hamda >C=O dagi qöşboğ uzilişi natijasida boşqa atomlarni biriktirib olişi mumkin. Bulardan taşqari, A. aldol, kroton va murakkab efir kondensatsiyalari degan kondensatsiyaga uçraşi mumkin. A. oson oksidlanadi. Ular polimerlanişi, ya'ni bir neça mole-kulalari özaro birikib, yuqori mole-kulyar birikma hosil qilişi mumkin. Ba'zi A. işqorlar ta'sirida Kannits-saro reaksiyasi deb ataladigan reaksiyaga kirişadi. Ular fenolformaldegid smolalar olişda, antiseptiklar sifatida, dezinfeksiyalaşda va b. maksadlarda işlatiladi.