Aleksandr Gumboldt
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 499–500-b. — ziyouz.com
Gumboldt Aleksandr GUMBOLDT (Humboldt) Aleksandr (1769.14.9 - Berlin - 1859.6.5) - nemis tabiatşunosi, sayyoh, geograf. Berlin FAning a'zosi (1800 y.dan), Peterburg FAning faxriy a'zosi (1818 y.dan). Geogr.ning fan sifatida rivojiga salmoqli hissa qöşgan. Iqlimşunoslik, ösimliklar va hayvonot geogr.si, xaritagrafiya, okeanografiya sohalarida tadqiqot işlari olib borgan. 1799 - 1804 y.larda fransuz botanigi E. Bonplan b-n birga Markaziy va Jan. Amerikani tadqiq qilib Yevropaga qaytgaç, töplagan kolleksiyalarini 30 jildli asarida umumlaştirdi (1807—1834). 1829 y. Rossiya va Örta Osiyoga kelgan. Ural va Oltoyga borib, qaytişda Qozoğistonning Semipalatinsk, Uralsk (Yoyiq) ş.larida bölgan. Kaspiy dengizning şim. sohilidan ötgan. Tabiatdagi geografik zonallik va toğlarda balandlik mintaqalarini ilmiy jihatdan umumlaştirişga harakat qilgan. Izotermalar metodini işlab çiqib, Şim. yarim şar uçun ularning taqsimlanişini körsatuvçi sxematik xarita tuzgan. Magnit hodisalarining geografik tarqalişi masalalarini işlab çiqqan va materiklarning örtaça balandliklarini hisoblagan. G.ning ilmiy qiziqişlari nihoyatda keng bölganligidan yevropalik zamondoşlari uni «19-a.ning Aristoteli» deb ataganlar. G. insonparvarlik va aqlidrok b-n iş köriş ğoyalarini tarğib qilgan, irqlar va xalqlar tengsizligiga qarşi bölgan, tajovuzkorlik uruşlarini qoralagan. G. nomiga bir qança geografik obyektlar, jumladan Markaziy Osiyo va Yangi Zelandiyadagi bir neça toğlar, AQŞdagi köl va daryo, aholi punktlari, Grenlandiyadagi muzlik, Tinç okeandagi dengiz oqimi, şuningdek, ösimliklar, mineral, Oydagi krater va b. qöyilgan. Berlin un-ti aka-uka Aleksandr va Vilgelm G.lar nomi b-n ataladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГУМБОЛЬДТ (Humboldt) Александр (1769.14.9 - Берлин - 1859.6.5) - немис табиатшуноси, сайёҳ, географ. Берлин ФАнинг аъзоси (1800 й.дан), Петербург ФАнинг фахрий аъзоси (1818 й.дан). Геогр.нинг фан сифатида ривожига салмоқли ҳисса қўшган. Иқлимшунослик, ўсимликлар ва ҳайвонот геогр.си, харитаграфия, океанография соҳаларида тадқиқот ишлари олиб борган. 1799 - 1804 й.ларда француз ботаниги Э. Бонплан б-н бирга Марказий ва Жан. Американи тадқиқ қилиб Европага қайтгач, тўплаган коллекцияларини 30 жилдли асарида умумлаштирди (1807—1834). 1829 й. Россия ва Ўрта Осиёга келган. Урал ва Олтойга бориб, қайтишда Қозоғистоннинг Семипалатинск, Уральск (Ёйиқ) ш.ларида бўлган. Каспий денгизнинг шим. соҳилидан ўтган. Табиатдаги географик зоналлик ва тоғларда баландлик минтақаларини илмий жиҳатдан умумлаштиришга ҳаракат қилган. Изотермалар методини ишлаб чиқиб, Шим. ярим шар учун уларнинг тақсимланишини кўрсатувчи схематик харита тузган. Магнит ҳодисаларининг географик тарқалиши масалаларини ишлаб чиққан ва материкларнинг ўртача баландликларини ҳисоблаган. Г.нинг илмий қизиқишлари ниҳоятда кенг бўлганлигидан европалик замондошлари уни «19-а.нинг Аристотели» деб атаганлар. Г. инсонпарварлик ва ақлидрок б-н иш кўриш ғояларини тарғиб қилган, ирқлар ва халқлар тенгсизлигига қарши бўлган, тажовузкорлик урушларини қоралаган. Г. номига бир қанча географик объектлар, жумладан Марказий Осиё ва Янги Зеландиядаги бир неча тоғлар, АҚШдаги кўл ва дарё, аҳоли пунктлари, Гренландиядаги музлик, Тинч океандаги денгиз оқими, шунингдек, ўсимликлар, минерал, Ойдаги кратер ва б. қўйилган. Берлин ун-ти ака-ука Александр ва Вильгельм Г.лар номи б-н аталади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.