Aleksandr Nikolayeviç Radişçev
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 41-b. — ziyouz.com
Radişçev Aleksandr Nikolayeviç [1749.20(31).8, Moskva — 1802.12(24).9, Peterburg] — rus yozuvçisi va faylasufi. Peterburgdagi Pajlar korpusi (1762—66) va Leypsig un-tining huquqşunoslik f-ti (1766—71)da öqigan. R. dunyokaraşining şakllanişida fransuz ma'rifatparvarlarining asarlari muhim ahamiyatga ega bölgan. 1771 y.da R. Senatga protokolçi etib tayinlangan va şu vaqtda Mablining «Yunon tarixi haqida öylar» kitobini rus tiliga tarjima qilgan. 1773—75 y.larda diviziya prokurori bölib işlagan, Pugaçyov qözğoloni şafqatsizlik b-n bostirilgaç (1775), iste'foga çikib, turli joylarda xizmat qilgan. 80-y. larda rus ma'rifatparvarlari harakati qizğin tuye olganda R. ular b-n hamkorlik qilgan. Uning rus xalqi tarixi böyiça muşohada va mulohazalarining mahsuli sifatida «Lomonosov haqida söz» (1780), «Döstimga xat» (1782, Pyotr 1 haykalining oçilişi munosabati b-n) makrlalari, «Erkinlik» qasidasi (1783) va b. asarlari maydonga kelgan. 1790 y. esa R. ijodining «gultoji» — «Peterburgdan Moskvaga sayohat» asari R.ning öz bosmaxonasida 650 nusxada çop etilgan. Ammo kitob musodara etilib, R. ning özi Sibirga surgun qilingan. R. Yekaterina II vafotidan keyin ozodlikka erişib (1796), otasining Nemsovo qişloğidagi qörğoniga köçib borgan. 1801 y. esa u krnunlar tuziş komissiyasiga işga jalb etilgan. R. «Peterburgdan Moskvaga sayohat» asarida 18-a. oxiri rus voqeligidagi ijtimoiy ziddiyatlarini teran oçib bergan. R.ning bu va b. asarlaridagi inqilobiy ruh sovet davrida yuqori baholangan va R. sovet mafkurasining bayrokdorlaridan biriga aylangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИШЧЕВ Александр Николаевич [1749.20(31).8, Москва — 1802.12(24).9, Петербург] — рус ёзувчиси ва файласуфи. Петербургдаги Пажлар корпуси (1762—66) ва Лейпциг ун-тининг ҳуқуқшунослик ф-ти (1766—71)да ўқиган. Р. дунёкарашининг шаклланишида француз маърифатпарварларининг асарлари муҳим аҳамиятга эга бўлган. 1771 й.да Р. Сенатга протоколчи этиб тайинланган ва шу вақтда Маблининг «Юнон тарихи ҳақида ўйлар» китобини рус тилига таржима қилган. 1773—75 й.ларда дивизия прокурори бўлиб ишлаган, Пугачёв қўзғолони шафқатсизлик б-н бостирилгач (1775), истеъфога чикиб, турли жойларда хизмат қилган. 80-й. ларда рус маърифатпарварлари ҳаракати қизғин туе олганда Р. улар б-н ҳамкорлик қилган. Унинг рус халқи тарихи бўйича мушоҳада ва мулоҳазаларининг маҳсули сифатида «Ломоносов ҳақида сўз» (1780), «Дўстимга хат» (1782, Пётр 1 ҳайкалининг очилиши муносабати б-н) макрлалари, «Эркинлик» қасидаси (1783) ва б. асарлари майдонга келган. 1790 й. эса Р. ижодининг «гултожи» — «Петербургдан Москвага саёҳат» асари Р.нинг ўз босмахонасида 650 нусхада чоп этилган. Аммо китоб мусодара этилиб, Р. нинг ўзи Сибирга сургун қилинган. Р. Екатерина II вафотидан кейин озодликка эришиб (1796), отасининг Немцово қишлоғидаги қўрғонига кўчиб борган. 1801 й. эса у крнунлар тузиш комиссиясига ишга жалб этилган. Р. «Петербургдан Москвага саёҳат» асарида 18-а. охири рус воқелигидаги ижтимоий зиддиятларини теран очиб берган. Р.нинг бу ва б. асарларидаги инқилобий руҳ совет даврида юқори баҳоланган ва Р. совет мафкурасининг байрокдорларидан бирига айланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.