Aleksandr Porfiryeviç Borodin
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 542–543-b. — ziyouz.com
Borodin Aleksandr Porfiryeviç [1833.31.10(12.11) —Peterburg 1887.15 (27).2 ] — rus kompozitori va kimyogar olim. Tibbiyot d-ri (1858), prof. (1864). Rossiya Tibbiyotjarrohlik akademiyasi akad. (1877). Peterburgda oçilgan şifokor ayollar kursi (1872—87) ning taşkilotçilaridan biri.
B.ning musiqa asarlarida uluğvorlik, vatanga muhabbat, erksevarlik ğoyalari teran ifodalangan. Kamer— çolğu (2 ta kvartet, fortepiano kvinteti va b.), kamer—vokal (romans, hajviy qöşiqlar kabi) va b. asarlar muallifi. «Bahodirlik» (Ikkinçi) simfoniyasi (1867), «Knyaz Igor» operasi (1890 y. da N. Rimskiy — Korsakov va A. Glazunovlar nihoyasiga yetkazgan) B. ijodining çöqqisidir. B.ning ayrim asarlari (şu jumladan, «Örta Osiyoda» simfonik manzarasi, «Knyaz Igor» operasi)da Şarq xalqlari musiqasining ta'siri yaqqol sezilib turadi. «Knyaz Igor» operasi dastlab Toşkent rus opera teatri (1922 y.dan), keyinçalik Navoiy nomidagi opera va balet teatri repertuaridan mustahkam örin olgan.
B. kumuş nitratlarga brom ta'sir ettirib, brom almaşgan yog kislotalari olişning original usulini işlab çiqqan (1861), birinçi bölib f-torli birikma — benzoil f-toridni olgan (1862). Aldegidlarni ziçlaştiriş sohasidagi tadqiqotlari (1863— 74) muhim ahamiyatga ega. U aldol kondensatlaniş reaksiyasini kaşf etgan; sirka aldegidni ziçlaştirib, aldol olgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОРОДИН Александр Порфирьевич [1833.31.10(12.11) —Петербург 1887.15 (27).2 ] — рус композитори ва кимёгар олим. Тиббиёт д-ри (1858), проф. (1864). Россия Тиббиётжарроҳлик академияси акад. (1877). Петербургда очилган шифокор аёллар курси (1872—87) нинг ташкилотчиларидан бири.
Б.нинг мусиқа асарларида улуғворлик, ватанга муҳаббат, эрксеварлик ғоялари теран ифодаланган. Камер— чолғу (2 та квартет, фортепиано квинтети ва б.), камер—вокал (романс, ҳажвий қўшиқлар каби) ва б. асарлар муаллифи. «Баҳодирлик» (Иккинчи) симфонияси (1867), «Князь Игорь» операси (1890 й. да Н. Римский — Корсаков ва А. Глазуновлар ниҳоясига етказган) Б. ижодининг чўққисидир. Б.нинг айрим асарлари (шу жумладан, «Ўрта Осиёда» симфоник манзараси, «Князь Игорь» операси)да Шарқ халқлари мусиқасининг таъсири яққол сезилиб туради. «Князь Игорь» операси дастлаб Тошкент рус опера театри (1922 й.дан), кейинчалик Навоий номидаги опера ва балет театри репертуаридан мустаҳкам ўрин олган.
Б. кумуш нитратларга бром таъсир эттириб, бром алмашган ёг кислоталари олишнинг оригинал усулини ишлаб чиққан (1861), биринчи бўлиб ф-торли бирикма — бензоил ф-торидни олган (1862). Альдегидларни зичлаштириш соҳасидаги тадқиқотлари (1863— 74) муҳим аҳамиятга эга. У альдол конденсатланиш реакциясини кашф этган; сирка альдегидни зичлаштириб, альдол олган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.