Aliment
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 324–326-b. — ziyouz.com
Aliment (lot. alumentum — qaramoğidagi, boqimidagi) — bir şaxsning boşqa şaxsga majburan yoki ixtiyoriy ravişda tölaydigan nafaqasi. A. tölaş majburiyatlari asosan nikoh, qarindoşlik, ota-ona, farzandlik, farzandlikka oliş, bolalarni tarbiyaga oliş natijasida kelib çiqadi. Otaonalar hamda bolalarning A. borasidagi huquq va majburiyatlari ÖzR Oila kodeksi (1998 y. 30 apr.) va b. qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibqoidalar asosida amalga oşiriladi. Ularga binoan ota-ona voyaga yetmagan bolalariga ta'minot berişi şart. Mazkur majburiyatini ixtiyoriy ravişda bajarmagan ota-onadan sudning hal qiluv qaroriga asosan A.undiriladi. Voyaga yetmagan bolalarga A. tölaş haqida otaonalar örtasida kelişuv bölmaganda yoki A. ixtiyoriy ravişda tölanmaganda va ota-onadan birortasi ham A. undiriş töğrisida sudga da'vo b-n murojaat qilmagan hollarda, vasiylik va homiylik organlari voyaga yetmagan bolaning ta'minoti uçun ota yoki onadan qonunda belgilangan miqdorda A. undiriş töğrisida da'vo qözğatişga haqlidir. Voyaga yetmagan bolalariga A. tölaş va ularga, şuningdek voyaga yetgan mehnatga layoqatsiz, yordamga muhtoj bolalariga ta'minot berişda ota-onaning majburiyatlari tengdir. Voyaga yetmagan bolalariga ta'minot uçun A. tölaş tartibi va şakli haqida ota-ona örtasidagi kelişuv qonunda belgilangan qoidalarga va bolaning manfaatlariga zid bölmasligi kerak.
Agar voyaga yetmagan bolalariga ta'minot beriş haqida ota-ona örtasida kelişuv bölmasa, ularning ta'minoti uçun A. sud tomonidan ota-onaning har oydagi iş haqi va (yoki) b. daromadning 1 bola uçun — 1/4 qismi; 2 bola uçun — 1/3; 3 va undan ortiq bola uçun yarmisi miqdorida undiriladi. Bu tölovlarning miqdori taraflarning moddiy yoki oilaviy ahvoli va b. e'tiborga loyiq holatlarni hisobga olgan holda sud tomonidan kamaytirilişi yoki köpaytirilişi mumkin. Har bir bola uçun undiriladigan A. miqdori qonun hujjatlari b-n belgilangan eng kam iş haqining 1/3 qismidan kam bölmasligi kerak.
Voyaga yetgan mehnatga layoqatsiz, yordamga muhtoj bolalariga ta'minot beriş ham ota-onaning kelişuviga binoan amalga oşiriladi, kelişuvga erişilmagan taqdirda esa nizo sud tartibida hal qilinadi. Bunday bolalarga undiriladigan A. miqdori A. tölaşi şart bölgan ota-onaning oilaviy va moddiy ahvoli sud tomonidan hisobga olinib, har oyda pul b-n tölanadigan kat'iy summada belgilanadi. Ota-ona favqulodda holatlar (bolaning oğir şikastlanişi, kasal bölişi va b.) tufayli kelib çiqqan, bolaning ta'minoti uçun zarur bölgan qöşimça xarajatlarda iştirok etişi şart. Qöşimça xarajatlarda iştirok etişdan boş tortgan ota(ona) dan sud ularning oilaviy va moddiy ahvolini hisobga olib, qöşimça xarajatlarni qisman pul b-n tölanadigan qat'iy summada undiriş haqida hal qiluv qarori çiqarişi mumkin.
Özbekiston Respublikasi hududida va uning taşqarisida pul yoki natura tarzida olingan barça turdagi daromadlardan A. uşlab qolinadi. Ota-onadan bolalarga undiriladigan A. miqdori A. tölovçining oylik iş haqiga va (yoki) b. daromadiga nisbatan uluşlar hisobida yoki pul b-n tölanadigan qatiy summada belgilanişi mumkin (ÖzR OK, 96-104-moddalar).
Voyaga yetgan, mehnatga layoqatli farzandlar mehnatga layoqatsiz, yordamga muhtoj öz ota-onasiga ta'minot berişlari va ular töğrisida ğamxörlik qilişlari şart. Ota-onasining davlat va nodavlat muassasalari karamoğida ekanligi voyaga yetgan mehnatga layoqatli bolalarni ota-ona haqida ğamxörlik qiliş va ularga moddiy yordam körsatiş majburiyatidan ozod qilmaydi. Ular bunday yordam berişdan böyin tovlasalar, ta'minot miqdori bolalarning oilaviy va moddiy ahvolini hisobga olgan holda sudning hal qiluv qaroriga asosan belgilanadi. Voyaga yetgan, mehnatga layoqatli bolalardan undirilayotgan A. miqdori qonun hujjatlarida belgilangan eng kam iş haqi miqdorining 1/3 qismidan kam bölmasligi kerak (ÖzR OK, 109-110-moddalar).
Oila a'zolari va b. şaxslarning, er-xotinlar va sobiq er-xotinlarning, qarindoşlar va b. şaxslarning A. majburiyatlari, A. tölaş töğrisida kelişuv tuziş, A. larni tölaş va undiriş tartibiga oid qonun-qoidalar OKning V bölim, 14—18-boblarida belgilab berilgan.
Ana şunga köra, A. tölaşi şart bölgan şaxs A.ni ixtiyoriy ravişda şaxsan yoki öz arizasiga muvofiq işlab turgan joyida yoxud pensiya, nafaqa, stipendiya va b. turdagi mablağ olayotgan joyida tölaydi. Voyaga yetmagan bolalar uçun olinadigan A. arizaga muvofiq uşbu kodeksning 99-moddasida belgilangan miqdorlarda uşlab qolinadi. A. tölovçining iş, öqiş joyi yoki turar joyi özgarganligi haqida xabar qiliş majburiyati ham bor. Bu majburiyat böyiça A. uşlab qolişi lozim bölgan iş beruvçi (taşkilot ma'muriyati) uç kun muddat içida xabar berişi kerak. Şuningdek A. tölaşi şart bölgan şaxsning qöşimça iş haqi yoki boşqa daromadi töğrisida sud ijroçisi hamda A. oluvçi şaxs yuqorida körsatilgan muddatda xabardor qilinadi. A. tölaşdan böyin tovlaganlik uçun jinoiy javobgarlik ÖzR JK 122 va 123-moddalarida körsatilgan. Moddiy yordamga muhtoj bölgan, voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz şaxsni moddiy ta'minlaşdan böyin tovlaş, ya'ni sudning hal qiluv qaroriga binoan undirilişi lozim bölgan mablağni jami 3 oydan ortiq muddat mobaynida tölamaganlikda aybli deb topilgan şaxs eng kam oylik iş haqining 50 baravarigaça miqdorda jarima yoki 3 y.gaça axloq tuzatiş işlari yoxud 6 oygaça qamoq b-n jazolanadi. Voyaga yetgan şaxslarning mehnatga layoqatsiz va moddiy yordamga muhtoj bölgan ota-onani yoki ular örnini bosuvçi şaxslarni moddiy ta'minlaşdan şunday böyin tovlaşi ham yuqoridagiça jazolanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЛИМЕНТ (лот. alumentum — қарамоғидаги, боқимидаги) — бир шахснинг бошқа шахсга мажбуран ёки ихтиёрий равишда тўлайдиган нафақаси. А. тўлаш мажбуриятлари асосан никоҳ, қариндошлик, ота-она, фарзандлик, фарзандликка олиш, болаларни тарбияга олиш натижасида келиб чиқади. Отаоналар ҳамда болаларнинг А. борасидаги ҳуқуқ ва мажбуриятлари ЎзР Оила кодекси (1998 й. 30 апр.) ва б. қонун ҳужжатларида назарда тутилган тартибқоидалар асосида амалга оширилади. Уларга биноан ота-она вояга етмаган болаларига таъминот бериши шарт. Мазкур мажбуриятини ихтиёрий равишда бажармаган ота-онадан суднинг ҳал қилув қарорига асосан А.ундирилади. Вояга етмаган болаларга А. тўлаш ҳақида отаоналар ўртасида келишув бўлмаганда ёки А. ихтиёрий равишда тўланмаганда ва ота-онадан бирортаси ҳам А. ундириш тўғрисида судга даъво б-н мурожаат қилмаган ҳолларда, васийлик ва ҳомийлик органлари вояга етмаган боланинг таъминоти учун ота ёки онадан қонунда белгиланган миқдорда А. ундириш тўғрисида даъво қўзғатишга ҳақлидир. Вояга етмаган болаларига А. тўлаш ва уларга, шунингдек вояга етган меҳнатга лаёқатсиз, ёрдамга муҳтож болаларига таъминот беришда ота-онанинг мажбуриятлари тенгдир. Вояга етмаган болаларига таъминот учун А. тўлаш тартиби ва шакли ҳақида ота-она ўртасидаги келишув қонунда белгиланган қоидаларга ва боланинг манфаатларига зид бўлмаслиги керак.
Агар вояга етмаган болаларига таъминот бериш ҳақида ота-она ўртасида келишув бўлмаса, уларнинг таъминоти учун А. суд томонидан ота-онанинг ҳар ойдаги иш ҳақи ва (ёки) б. даромаднинг 1 бола учун — 1/4 қисми; 2 бола учун — 1/3; 3 ва ундан ортиқ бола учун ярмиси миқдорида ундирилади. Бу тўловларнинг миқдори тарафларнинг моддий ёки оилавий аҳволи ва б. эътиборга лойиқ ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда суд томонидан камайтирилиши ёки кўпайтирилиши мумкин. Ҳар бир бола учун ундириладиган А. миқдори қонун ҳужжатлари б-н белгиланган энг кам иш ҳақининг 1/3 қисмидан кам бўлмаслиги керак.
Вояга етган меҳнатга лаёқатсиз, ёрдамга муҳтож болаларига таъминот бериш ҳам ота-онанинг келишувига биноан амалга оширилади, келишувга эришилмаган тақдирда эса низо суд тартибида ҳал қилинади. Бундай болаларга ундириладиган А. миқдори А. тўлаши шарт бўлган ота-онанинг оилавий ва моддий аҳволи суд томонидан ҳисобга олиниб, ҳар ойда пул б-н тўланадиган катъий суммада белгиланади. Ота-она фавқулодда ҳолатлар (боланинг оғир шикастланиши, касал бўлиши ва б.) туфайли келиб чиққан, боланинг таъминоти учун зарур бўлган қўшимча харажатларда иштирок этиши шарт. Қўшимча харажатларда иштирок этишдан бош тортган ота(она) дан суд уларнинг оилавий ва моддий аҳволини ҳисобга олиб, қўшимча харажатларни қисман пул б-н тўланадиган қатъий суммада ундириш ҳақида ҳал қилув қарори чиқариши мумкин.
Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ва унинг ташқарисида пул ёки натура тарзида олинган барча турдаги даромадлардан А. ушлаб қолинади. Ота-онадан болаларга ундириладиган А. миқдори А. тўловчининг ойлик иш ҳақига ва (ёки) б. даромадига нисбатан улушлар ҳисобида ёки пул б-н тўланадиган қатьий суммада белгиланиши мумкин (ЎзР OK, 96-104-моддалар).
Вояга етган, меҳнатга лаёқатли фарзандлар меҳнатга лаёқатсиз, ёрдамга муҳтож ўз ота-онасига таъминот беришлари ва улар тўғрисида ғамхўрлик қилишлари шарт. Ота-онасининг давлат ва нодавлат муассасалари карамоғида эканлиги вояга етган меҳнатга лаёқатли болаларни ота-она ҳақида ғамхўрлик қилиш ва уларга моддий ёрдам кўрсатиш мажбуриятидан озод қилмайди. Улар бундай ёрдам беришдан бўйин товласалар, таъминот миқдори болаларнинг оилавий ва моддий аҳволини ҳисобга олган ҳолда суднинг ҳал қилув қарорига асосан белгиланади. Вояга етган, меҳнатга лаёқатли болалардан ундирилаётган А. миқдори қонун ҳужжатларида белгиланган энг кам иш ҳақи миқдорининг 1/3 қисмидан кам бўлмаслиги керак (ЎзР ОК, 109-110-моддалар).
Оила аъзолари ва б. шахсларнинг, эр-хотинлар ва собиқ эр-хотинларнинг, қариндошлар ва б. шахсларнинг А. мажбуриятлари, А. тўлаш тўғрисида келишув тузиш, А. ларни тўлаш ва ундириш тартибига оид қонун-қоидалар ОКнинг V бўлим, 14—18-бобларида белгилаб берилган.
Ана шунга кўра, А. тўлаши шарт бўлган шахс А.ни ихтиёрий равишда шахсан ёки ўз аризасига мувофиқ ишлаб турган жойида ёхуд пенсия, нафақа, стипендия ва б. турдаги маблағ олаётган жойида тўлайди. Вояга етмаган болалар учун олинадиган А. аризага мувофиқ ушбу кодекснинг 99-моддасида белгиланган миқдорларда ушлаб қолинади. А. тўловчининг иш, ўқиш жойи ёки турар жойи ўзгарганлиги ҳақида хабар қилиш мажбурияти ҳам бор. Бу мажбурият бўйича А. ушлаб қолиши лозим бўлган иш берувчи (ташкилот маъмурияти) уч кун муддат ичида хабар бериши керак. Шунингдек А. тўлаши шарт бўлган шахснинг қўшимча иш ҳақи ёки бошқа даромади тўғрисида суд ижрочиси ҳамда А. олувчи шахс юқорида кўрсатилган муддатда хабардор қилинади. А. тўлашдан бўйин товлаганлик учун жиноий жавобгарлик ЎзР ЖК 122 ва 123-моддаларида кўрсатилган. Моддий ёрдамга муҳтож бўлган, вояга етмаган ёки меҳнатга лаёқатсиз шахсни моддий таъминлашдан бўйин товлаш, яъни суднинг ҳал қилув қарорига биноан ундирилиши лозим бўлган маблағни жами 3 ойдан ортиқ муддат мобайнида тўламаганликда айбли деб топилган шахс энг кам ойлик иш ҳақининг 50 бараваригача миқдорда жарима ёки 3 й.гача ахлоқ тузатиш ишлари ёхуд 6 ойгача қамоқ б-н жазоланади. Вояга етган шахсларнинг меҳнатга лаёқатсиз ва моддий ёрдамга муҳтож бўлган ота-онани ёки улар ўрнини босувчи шахсларни моддий таъминлашдан шундай бўйин товлаши ҳам юқоридагича жазоланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.