Alimqul
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 328-b. — ziyouz.com
Alimqul (töliq ismi Mulla Alimqul Husaynboy öğli) (1831/32— 1865) — Qöqon xonligining muvaqqat xoni (regenti), mingboşisi, amiri laşkari (1863—65). Mallaxon hukmronligi davri (1858—62)da A. xonlikni idora etişda faol qatnaşib, eşik oğaboşi va vazir darajasiga kötarildi, Mallaxonning eng işonçli va yaqin kişilaridan biri bölib qoldi. Bu davrda A. qipçoklarning xonlikdagi siyosiy mavqeini tiklaşga va mustahkamlaşga harakat qildi. Mallaxon öldirilgaç (1862), uning örniga Sarimsoqxonning 17 yoşli öğli Şohmurod xon deb e'lon qilindi. U taxtga ötirgaç, otasining qotillarini topib öldirtira boşladi. Qotillikda qöli bor Toşkent hokimi Qanoatning buyruği b-n Şohmurodni öğirlab ketadilar. Söng Qanoat Xudoyorxonni xon deb e'lon qiladi. A. esa taxtga uning birodari Sulton Murodni ötqazmoqçi bölib, Xudoyorxonga qarşi kuraş boşlaydi. Nihoyat, 1863 y. 9 iyulda A. Mallaxonning öğli Sulton Sayyidxonni Qöqon xoni deb e'lon qiladi. Xudoyorxon Buxoroga ketişga majbur böladi. Buning evaziga A. «Amiri laşkar» unvoniga sazovor böldi. Şunday bölsada, A. amalda xonlikni özi idora qila boşladi. Podşo Rossiyasi qöşinlari Qöqon xonligi tasarrufidagi Toşkent va bölak şaharlarga taxdid qila boşlagaç, A. va Sulton Sayyidxon qöşin b-n Toşkentga kelişdi (1864 y. 25 noyab.). A. 10 ming kişilik qöşin b-n Aris daryosi böylariga çiqib, Turkiston va Çimkent oraliğidagi rus qöşinlari egallagan qörğonlarni qaytarib olişga harakat qildi. Turkiston ş. yaqinidagi Iqon qişloğida ruslarning qöşinini yengib Toşkentga qaytdi (yana q. Iqon jangi). 1864 y. dek. oxirida A. va Sulton Sayyidxon Toşkentni tark etib, Qöqonga kelişdi. Çernyayev boşliq rus qöşinlari Toşkentga yaqinlaşganligi haqida xabar topgaç, ular qöşin b-n Qöqondan çiqib, 1865 y. 7 mayda ertalab Toşkentga yetib kelişdi. A. va xon qarorgohi Afrosiyob tepaligida joylaşdi. Şu kuni Mingörik mavzesida şahar himoyaçilari iştirokida katta maşvarat ötkazilib, ğazavot e'lon qilindi. Qaşqar hokimi Valixon töraning qaşqarliklar ham bu ğazavotga qöşilajaklari haqidagi maktubini A. şahar himoyaçilariga şaxsan özi öqib eşittirdi. Söng, Salor kanali b-n Darxon ariği oraliği (hoz. Puşkin köçasi) da A. qöşinlari va şahar himoyaçilari b-n rus qöşinlari örtasida qattiq jang böldi. Rus qöşinlari yengilib, Şörtepaga çekindi. 1865 y. 9 mayda A. qömondonligidagi qöqonlik askarlar va şahar himoyaçilari Şörtepadagi rus qöşinlariga qarşi hujumga ötdi. Nihoyatda qattiq jang bölib, A. oğir yaralandi va öşa kuni vafot etdi. 1865 y. 10 mayda u Toşkentdagi Şayxontohur qabristoniga dafn etildi.
Haydarbek Bobobekov.
Q.: Iqon jangi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЛИМҚУЛ (тўлиқ исми Мулла Алимқул Ҳусайнбой ўғли) (1831/32— 1865) — Қўқон хонлигининг муваққат хони (регенти), мингбошиси, амири лашкари (1863—65). Маллахон ҳукмронлиги даври (1858—62)да А. хонликни идора этишда фаол қатнашиб, эшик оғабоши ва вазир даражасига кўтарилди, Маллахоннинг энг ишончли ва яқин кишиларидан бири бўлиб қолди. Бу даврда А. қипчокларнинг хонликдаги сиёсий мавқеини тиклашга ва мустаҳкамлашга ҳаракат қилди. Маллахон ўлдирилгач (1862), унинг ўрнига Саримсоқхоннинг 17 ёшли ўғли Шоҳмурод хон деб эълон қилинди. У тахтга ўтиргач, отасининг қотилларини топиб ўлдиртира бошлади. Қотилликда қўли бор Тошкент ҳокими Қаноатнинг буйруғи б-н Шоҳмуродни ўғирлаб кетадилар. Сўнг Қаноат Худоёрхонни хон деб эълон қилади. А. эса тахтга унинг биродари Султон Муродни ўтқазмоқчи бўлиб, Худоёрхонга қарши кураш бошлайди. Ниҳоят, 1863 й. 9 июлда А. Маллахоннинг ўғли Султон Саййидхонни Қўқон хони деб эълон қилади. Худоёрхон Бухорога кетишга мажбур бўлади. Бунинг эвазига А. «Амири лашкар» унвонига сазовор бўлди. Шундай бўлсада, А. амалда хонликни ўзи идора қила бошлади. Подшо Россияси қўшинлари Қўқон хонлиги тасарруфидаги Тошкент ва бўлак шаҳарларга тахдид қила бошлагач, А. ва Султон Саййидхон қўшин б-н Тошкентга келишди (1864 й. 25 нояб.). А. 10 минг кишилик қўшин б-н Арис дарёси бўйларига чиқиб, Туркистон ва Чимкент оралиғидаги рус қўшинлари эгаллаган қўрғонларни қайтариб олишга ҳаракат қилди. Туркистон ш. яқинидаги Иқон қишлоғида русларнинг қўшинини енгиб Тошкентга қайтди (яна қ. Иқон жанги). 1864 й. дек. охирида А. ва Султон Саййидхон Тошкентни тарк этиб, Қўқонга келишди. Черняев бошлиқ рус қўшинлари Тошкентга яқинлашганлиги ҳақида хабар топгач, улар қўшин б-н Қўқондан чиқиб, 1865 й. 7 майда эрталаб Тошкентга етиб келишди. А. ва хон қароргоҳи Афросиёб тепалигида жойлашди. Шу куни Мингўрик мавзесида шаҳар ҳимоячилари иштирокида катта машварат ўтказилиб, ғазавот эълон қилинди. Қашқар ҳокими Валихон тўранинг қашқарликлар ҳам бу ғазавотга қўшилажаклари ҳақидаги мактубини А. шаҳар ҳимоячиларига шахсан ўзи ўқиб эшиттирди. Сўнг, Салор канали б-н Дархон ариғи оралиғи (ҳоз. Пушкин кўчаси) да А. қўшинлари ва шаҳар ҳимоячилари б-н рус қўшинлари ўртасида қаттиқ жанг бўлди. Рус қўшинлари енгилиб, Шўртепага чекинди. 1865 й. 9 майда А. қўмондонлигидаги қўқонлик аскарлар ва шаҳар ҳимоячилари Шўртепадаги рус қўшинларига қарши ҳужумга ўтди. Ниҳоятда қаттиқ жанг бўлиб, А. оғир яраланди ва ўша куни вафот этди. 1865 й. 10 майда у Тошкентдаги Шайхонтоҳур қабристонига дафн этилди.
Ҳайдарбек Бобобеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.