Alkaloidlar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 344–345-b. — ziyouz.com
Alkaloidlar — ösimliklarda, kamdan-kam hollarda hayvonot organizmida uçraydigan va asos xossasiga ega bölgan azotli organik birikmalar. Şular jumlasidan morfinni birinçi marta (1806) nemis aptekari Sertyurner köknori şirasi (afyun)dan ajratib oddi. Şundan keyin olimlar ösimliklar tanasida neytral va kislota xossasiga ega bölgan kimyoviy birikmalargina emas, balki asos xossasiga ega bölgan moddalar ham mavjud degan xulosaga keldilar. 19-a.da strixnin, xinin, kofein, atropin, efedrin va b. ajratib olindi. 20-a. ning 60-y.larda 1000 dan ziyod tabiiy va sun'iy yöl b-n olingan A. ma'lum edi. A. ösimliklar hayotini boşqarib turadigan faol moddalardir. Aksariyat A. rangsiz kristall moddalar bölib, kimyoviy tabiatiga köra halqasida azot atomlari bölgan geterotsiklik birikmalar hisoblanadi. Oddiy A. tarkibida 10 ga yaqin, murakkablarida 50 dan ziyod uglerod atomlari buladi. A. sulfat, xlorid, salitsilat, oksalat va b. kislotalar b-n kristall tuzlar hosil qiladi; bu jarayondan ularni tozalaş va olişda foydalaniladi. A.ga işqoriy xossa beradigan element azotdir. A. sohasida Özbekiston olimlaridan akad.lar S. Yu. Yunusov va O. S. Sodiqovning öz şogirdlari b-n bu soxdda qilgan işlari ança salmoqlidir. S. Yu. Yunusov kaşf etgan qonuniyatga köra, A. erta bahorda ösimlikning yer usti qismlariga, kuz faslida bir yillik ösimliklarning uruğiga, köp yillik ösimliklarning esa piyozi, ildizi va uruğiga miqdor jihatidan eng köp yiğiladi. 1943—93 y.larda Özbekiston FA Ösimlik moddalari kimyosi in-tida S. Yu. Yunusov rahbarligida 29 oilaga mansub 266 ösimlik turi örganilib, ulardan 913 alkaloid ajratib olindi. Turli guruhlarga kiruvçi 518 yangi alkaloidning tuzilişi aniqlandi. Sitizin, galantamin, likorin kabi preparatlarning i.ç. texnologiyasi körsatib berildi, xolinesterazaga qarşi dezoksipeganin gidroxlorid preparati Toşkent kimyo farmatsevtika z-dida işlab çiqarila boşlandi. Aritmiyaga qarşi diterpin alkaloidi asosida preparatlar olişning yangi yönalişlari oçildi. Bu preparatlardan allapinin tibbiyot amaliyotida qöllana boşladi. Tibbiyot-biologiya tadqiqotlari uçun bir qator bioreaktiv preparatlar (bibikulin, akonitin, geliotrin, imperialin) olişga muvaffaq bölindi. Ayni vaqnda yana bir yangi yönaliş — zaharli zamburuğlardan alkaloidlar ajratib oliş ustida tadqiqot işlari olib borilmoqda. Tibbiyotda turli kasalliklarni davolaşda yuzdan ortiq A. (morfin, kodein, kofein, efedrin, strixnin, kolxamin, atropin, kokain, galantamin, sitizin va q.k.) qullanilmoqda. A.ning ba'zilari (mas, anabazin va nikotin sulfat) q.x.da insektitsid sifatida işlatiladi. Kaşandalik va bangilikning «sababçisi» ham A.dir. Tarkibida A. bölgan begona ösimliklarning ba'zilari (mas, kukmaraz va kampirçopon) ğalla ekinlari orasida ösadi, don bu ösimliklar uruğidan tozalanmay iste'mol qilinsa, odam va hayvonlar oğir kasalliklarga çalinişi mumkin.
Ad:. Orexov A. P., Ximiya alkaloidov, M., 1955; Itogi issledovaniya alkaloidonosnix rasteniy, T., 1993.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЛКАЛОИДЛАР — ўсимликларда, камдан-кам ҳолларда ҳайвонот организмида учрайдиган ва асос хоссасига эга бўлган азотли органик бирикмалар. Шулар жумласидан морфинни биринчи марта (1806) немис аптекари Сертюрнер кўкнори шираси (афюн)дан ажратиб одди. Шундан кейин олимлар ўсимликлар танасида нейтрал ва кислота хоссасига эга бўлган кимёвий бирикмаларгина эмас, балки асос хоссасига эга бўлган моддалар ҳам мавжуд деган хулосага келдилар. 19-а.да стрихнин, хинин, кофеин, атропин, эфедрин ва б. ажратиб олинди. 20-а. нинг 60-й.ларда 1000 дан зиёд табиий ва сунъий йўл б-н олинган А. маълум эди. А. ўсимликлар ҳаётини бошқариб турадиган фаол моддалардир. Аксарият А. рангсиз кристалл моддалар бўлиб, кимёвий табиатига кўра ҳалқасида азот атомлари бўлган гетероциклик бирикмалар ҳисобланади. Оддий А. таркибида 10 га яқин, мураккабларида 50 дан зиёд углерод атомлари булади. А. сульфат, хлорид, салицилат, оксалат ва б. кислоталар б-н кристалл тузлар ҳосил қилади; бу жараёндан уларни тозалаш ва олишда фойдаланилади. А.га ишқорий хосса берадиган элемент азотдир. А. соҳасида Ўзбекистон олимларидан акад.лар С. Ю. Юнусов ва О. С. Содиқовнинг ўз шогирдлари б-н бу сохдда қилган ишлари анча салмоқлидир. С. Ю. Юнусов кашф этган қонуниятга кўра, А. эрта баҳорда ўсимликнинг ер усти қисмларига, куз фаслида бир йиллик ўсимликларнинг уруғига, кўп йиллик ўсимликларнинг эса пиёзи, илдизи ва уруғига миқдор жиҳатидан энг кўп йиғилади. 1943—93 й.ларда Ўзбекистон ФА Ўсимлик моддалари кимёси ин-тида С. Ю. Юнусов раҳбарлигида 29 оилага мансуб 266 ўсимлик тури ўрганилиб, улардан 913 алкалоид ажратиб олинди. Турли гуруҳларга кирувчи 518 янги алкалоиднинг тузилиши аниқланди. Цитизин, галантамин, ликорин каби препаратларнинг и.ч. технологияси кўрсатиб берилди, холинэстеразага қарши дезоксипеганин гидрохлорид препарати Тошкент кимё фармацевтика з-дида ишлаб чиқарила бошланди. Аритмияга қарши дитерпин алкалоиди асосида препаратлар олишнинг янги йўналишлари очилди. Бу препаратлардан аллапинин тиббиёт амалиётида қўллана бошлади. Тиббиёт-биология тадқиқотлари учун бир қатор биореактив препаратлар (бибикулин, аконитин, гелиотрин, империалин) олишга муваффақ бўлинди. Айни вақnда яна бир янги йўналиш — заҳарли замбуруғлардан алкалоидлар ажратиб олиш устида тадқиқот ишлари олиб борилмоқда. Тиббиётда турли касалликларни даволашда юздан ортиқ А. (морфин, кодеин, кофеин, эфедрин, стрихнин, колхамин, атропин, кокаин, галантамин, цитизин ва қ.к.) қулланилмоқда. А.нинг баъзилари (мас, анабазин ва никотин сульфат) қ.х.да инсектицид сифатида ишлатилади. Кашандалик ва бангиликнинг «сабабчиси» ҳам А.дир. Таркибида А. бўлган бегона ўсимликларнинг баъзилари (мас, кукмараз ва кампирчопон) ғалла экинлари орасида ўсади, дон бу ўсимликлар уруғидан тозаланмай истеъмол қилинса, одам ва ҳайвонлар оғир касалликларга чалиниши мумкин.
Ad:. Орехов А. П., Химия алкалоидов, М., 1955; Итоги исследования алкалоидоносных растений, Т., 1993.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.