Alkimyo
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 345–347-b. — ziyouz.com
Alkimyo — 1) kimyo fanining arabça nomi; 2) hoz. kimyoning ibtidosi. A. ning rivojlanişida uç davr farq qilinadi: 1-davr — 2—6-a.lar, ikkinçi davr — 12— 14-a.lar va uçinçi davr — 15— 17-a.lar. Bu davrlarda Misr, Xitoy, As-suriya, Movarounnahr va Hindistonda hamda Yevropada A.ning asosiy masalasi «past va noraso» metallarni oltin va kumuşga aylantirişdan iborat bulgan. Olimlar metallarni bir-biriga qoriştirib oltin va kumuş qotişmalarini tayyorlaşgan. 8-a. oxiri va 9-a. boşlariga kelib q.x., konçilik va hunarmandçilik işlari bir munça rivoj topdi. Bu esa uz navbatida tabiiy fanlarning rivojlanişiga imkon berdi. Konçilik, kunçilik, şişa va qoğoz tayyorlaş işlari kimyo ilmining rivojiga ta'sir körsatdi. Sohaning yetuk olimlari yetişib çiqdi. Şulardan biri örta asr kimyogarlarining ustozi Jobir ibn Xayyom (721—813) metallarning vujudga kelişi nazariyasini işlab çiqdi. Olimning fikriça, yer ostida ikki xil buglaniş amalga oşib, birinçisi nam, ikkinçisi yer moddasidan kötariladigan quruq buğ bölib, tutundan iborat. Nam buğdan simob, quruq tutundan oltingugurt hosil böladi. Öşa paytda ma'lum bölgan mis, qörğoşin, qalay va rux «noraso» me-tallar qatoriga kiritilgan. Oltin b-n kumuş tarkibi toza bölib, qolganlari aralaşmalardan taşkil topgan degan fikrlar bildirilgan. «Noraso» metallarni «takomillaştiriş» va «tuzatiş» orqali oltin va kumuşga aylantiriş mumkin degan ğoya ilgari surilgan. Bu murakkab vazifani amalga oşiriş uçun ana şu metallarga iksirdan ozgina qöşiş kifoya qiladi deb öylaganlar. Jobir ibn Xayyom har qanday taxmin aniq ma'lumotlar b-n tasdiqlangandagina qabul qilinişi mumkin deb yozgan. Kimyoda faqat tajribalarga suyanib iş köriş kerakligini ham ta'kidlaganligi ma'lum. Örta asrlarda şarqning ikkinçi bir kimyogari Ar-Roziy Aristotel fikrlariga tözatiş kiritdi. Uning fikriça, metallar murakkab moddalar bölib, öziga xos xossa va xususiyatlarga ega. U köplab tajribalar utkazdi. Ar-Roziy özining 200 dan ortiq ilmiy işlarida, şu jumladan kimyoga oid maşhur «Sirlar kitobi» asarida öşa davr kimyosida qöllanilgan barça moddalar, asbob-anjomlar va tadbirlarni mufassal bayon etdi. Roziy ham, Jobir singari, iksir yordamida bir metallni ikkinçi metallga aylantiriş mumkin deb öylardi; bundan taşqari, metallarni turli nisbatda bir-biriga qöşiş orqali ham oltinga öxşaş metall hosil qiliş ustida köp tajribalar ötkazdi. Biroq Roziy şu usudda tayyorlangan metallar köriniş jihatidan oltinga öxşasada, hali ular yuqori sifatli oltin emas deb ta'kidladi. Buning isboti uçun u öşa qotişmalarni öz tarkibiy qismlariga ajratdi. Xorazmlik ikki olim — Abu Abdullo Muhammad ibn Yusuf Kotibiy Xorazmiy va Abdulhakim ibn Abdulmalik al-Kosiy ham kimyo tarixiga katta hissa qöşdilar. Örta Osiyoda, umuman, Şarqda kimyo fanining taraqqiyotida buyuk tabib va faylasuf Abu Ali ibn Sinoning roli ham nihoyatda katta. Ibn Sino kimyogarlarning oddiy metallarni oltinga aylantiriş töğrisidagi fikrlariga keskin qarşi çiqdi. Metallarning paydo bölişi masalasida u ham Jobir nazariyasiga öxşaş nazariyani ilgari surdi; ammo Ibn Sinoning fikriça, öşa davrda ma'lum bölgan har qaysi metall öziça alohida bir moddadir (biror yagona metallning turi emas). Bir metallni ikkinçisiga aylantiriş uçun uning tarkibiy qismlari (oltingugurt, simob va b. aralaşmalar) orasidagi nisbatni özgartiriş kerak. Vaholanki biz bu nisbatning qanday ekanligini bilmaymiz, demak, uni özgartirişga qodir emasmiz, deydi Ibn Sino. Ibn Sinoning metallar murakkab tarkibli moddalar ekanligi haqidagi fikri fandan uzoq bölsa ham, uning oddiy metallarni iksir yordamida oltinga aylantiriş mumkin degan nazariyaga qarşi çiqib yozgan mulohazalari örta asr A.sining ilmiy kimyoga ösib ötişida katta rol öynadi. Örta asr kimyogarlari oddiy metallarni oltinga aylantiriş haqidagi öz nazariyalarini amalga oşiriş yölida köp kuç va vaqt sarfladilar. Natijada ular turli moddalar va asboblarni kaşf etdilarki, bularning köp qismi hoz. kimyo ilmida keng qöllaniladi.
A. sohasida ötkazilgan tadqiqotlar tufayli metallurgiyani rivojlantirişga, keramika, şişa, millionlab tonna nitrat kislota i.ç.ga, gazmollarni böyaş işlarini maromiga yetkazişga, novşadil, kinovardan simobni ajratib oliş va b. işlarni amalga oşirişga muvaffaq bölindi. Amalgama (oltin suvini yuritiş) kabi muhim işlar ham alkimyogarlar xizmatining samarasidir.
Ad.: Karimov U. I., Neizvestnoye soçineniye Abu Bakra ar-Razi «Kniga tayni tayn», T., 1957; Kazakov B., Prevraheniye elementov, M., 1977; Rabinoviç V. L., Alximiya kak fenomen srednevekovoy kulturi, M., 1979.
Qudrat Axmerov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЛКИМЁ — 1) кимё фанининг арабча номи; 2) ҳоз. кимёнинг ибтидоси. А. нинг ривожланишида уч давр фарқ қилинади: 1-давр — 2—6-а.лар, иккинчи давр — 12— 14-а.лар ва учинчи давр — 15— 17-а.лар. Бу даврларда Миср, Хитой, Ас-сурия, Мовароуннаҳр ва Ҳиндистонда ҳамда Европада А.нинг асосий масаласи «паст ва норасо» металларни олтин ва кумушга айлантиришдан иборат булган. Олимлар металларни бир-бирига қориштириб олтин ва кумуш қотишмаларини тайёрлашган. 8-а. охири ва 9-а. бошларига келиб қ.х., кончилик ва ҳунармандчилик ишлари бир мунча ривож топди. Бу эса уз навбатида табиий фанларнинг ривожланишига имкон берди. Кончилик, кунчилик, шиша ва қоғоз тайёрлаш ишлари кимё илмининг ривожига таъсир кўрсатди. Соҳанинг етук олимлари етишиб чиқди. Шулардан бири ўрта аср кимёгарларининг устози Жобир ибн Хайём (721—813) металларнинг вужудга келиши назариясини ишлаб чиқди. Олимнинг фикрича, ер остида икки хил бугланиш амалга ошиб, биринчиси нам, иккинчиси ер моддасидан кўтариладиган қуруқ буғ бўлиб, тутундан иборат. Нам буғдан симоб, қуруқ тутундан олтингугурт ҳосил бўлади. Ўша пайтда маълум бўлган мис, қўрғошин, қалай ва рух «норасо» ме-таллар қаторига киритилган. Олтин б-н кумуш таркиби тоза бўлиб, қолганлари аралашмалардан ташкил топган деган фикрлар билдирилган. «Норасо» металларни «такомиллаштириш» ва «тузатиш» орқали олтин ва кумушга айлантириш мумкин деган ғоя илгари сурилган. Бу мураккаб вазифани амалга ошириш учун ана шу металларга иксирдан озгина қўшиш кифоя қилади деб ўйлаганлар. Жобир ибн Хайём ҳар қандай тахмин аниқ маълумотлар б-н тасдиқлангандагина қабул қилиниши мумкин деб ёзган. Кимёда фақат тажрибаларга суяниб иш кўриш кераклигини ҳам таъкидлаганлиги маълум. Ўрта асрларда шарқнинг иккинчи бир кимёгари Ар-Розий Аристотель фикрларига тўзатиш киритди. Унинг фикрича, металлар мураккаб моддалар бўлиб, ўзига хос хосса ва хусусиятларга эга. У кўплаб тажрибалар утказди. Ар-Розий ўзининг 200 дан ортиқ илмий ишларида, шу жумладан кимёга оид машҳур «Сирлар китоби» асарида ўша давр кимёсида қўлланилган барча моддалар, асбоб-анжомлар ва тадбирларни муфассал баён этди. Розий ҳам, Жобир сингари, иксир ёрдамида бир металлни иккинчи металлга айлантириш мумкин деб ўйларди; бундан ташқари, металларни турли нисбатда бир-бирига қўшиш орқали ҳам олтинга ўхшаш металл ҳосил қилиш устида кўп тажрибалар ўтказди. Бироқ Розий шу усудда тайёрланган металлар кўриниш жиҳатидан олтинга ўхшасада, ҳали улар юқори сифатли олтин эмас деб таъкидлади. Бунинг исботи учун у ўша қотишмаларни ўз таркибий қисмларига ажратди. Хоразмлик икки олим — Абу Абдулло Муҳаммад ибн Юсуф Котибий Хоразмий ва Абдулҳаким ибн Абдулмалик ал-Косий ҳам кимё тарихига катта ҳисса қўшдилар. Ўрта Осиёда, умуман, Шарқда кимё фанининг тараққиётида буюк табиб ва файласуф Абу Али ибн Синонинг роли ҳам ниҳоятда катта. Ибн Сино кимёгарларнинг оддий металларни олтинга айлантириш тўғрисидаги фикрларига кескин қарши чиқди. Металларнинг пайдо бўлиши масаласида у ҳам Жобир назариясига ўхшаш назарияни илгари сурди; аммо Ибн Синонинг фикрича, ўша даврда маълум бўлган ҳар қайси металл ўзича алоҳида бир моддадир (бирор ягона металлнинг тури эмас). Бир металлни иккинчисига айлантириш учун унинг таркибий қисмлари (олтингугурт, симоб ва б. аралашмалар) орасидаги нисбатни ўзгартириш керак. Ваҳоланки биз бу нисбатнинг қандай эканлигини билмаймиз, демак, уни ўзгартиришга қодир эмасмиз, дейди Ибн Сино. Ибн Синонинг металлар мураккаб таркибли моддалар эканлиги ҳақидаги фикри фандан узоқ бўлса ҳам, унинг оддий металларни иксир ёрдамида олтинга айлантириш мумкин деган назарияга қарши чиқиб ёзган мулоҳазалари ўрта аср А.сининг илмий кимёга ўсиб ўтишида катта роль ўйнади. Ўрта аср кимёгарлари оддий металларни олтинга айлантириш ҳақидаги ўз назарияларини амалга ошириш йўлида кўп куч ва вақт сарфладилар. Натижада улар турли моддалар ва асбобларни кашф этдиларки, буларнинг кўп қисми ҳоз. кимё илмида кенг қўлланилади.
А. соҳасида ўтказилган тадқиқотлар туфайли металлургияни ривожлантиришга, керамика, шиша, миллионлаб тонна нитрат кислота и.ч.га, газмолларни бўяш ишларини маромига етказишга, новшадил, киновардан симобни ажратиб олиш ва б. ишларни амалга оширишга муваффақ бўлинди. Амальгама (олтин сувини юритиш) каби муҳим ишлар ҳам алкимёгарлар хизматининг самарасидир.
Ад.: Каримов У. И., Неизвестное сочинение Абу Бакра ар-Рази «Книга тайны тайн», Т., 1957; Казаков Б., Превраҳение элементов, М., 1977; Рабинович В. Л., Алхимия как феномен средневековой культуры, М., 1979.
Қудрат Ахмеров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.