Alloh

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 354–356-b. — ziyouz.com

Alloh (arab, «al-iloh» — ilohiy kuç, xudo), Olloh — islom dinida butun mavjudotni yaratgan oliy ilohiy kuç; xudoning nomi. Keyingi yillardagi adabiyotlarda mahalliy talaffuzga moslab Olloh şaklida ham qöllanib kelingan. Odatda A.ga taolo (uluğ, oliy) sifati qöşib aytiladi.

Şim. Arabistonda istiqomat qilgan samud qabilasining ibodatgohidan topilgan mil. 2—3-a.larga tegişli yozuvda aytilişiça, öşa paytda ularning boş xudosi — A. bölgan. Boşqa şim. arab (safoviy) yozuvida «hollo» sözi uçraydiki, bu yerda «ho» hoz. zamon arab adabiy tilidagi aniqlik yuklamasi «al» ning örnini bosadi. A. islom yoyilişi arafasida ba'zi arablarning, xususan, Makka axlining xudolaridan biri bölgan, degan fikr ham bor. Dastlab A. sözi ma'no jihatidan «Iloh» (xudo) va «rabb» (parvardigor, ega) sözlaridan farq qilmagan. Bunga Muhammad (sav)ning otalari Abdulloh ismida bölganlari dalildir. Qad. rimliklarda Yupiter, yunonlarda Zevs, yahudiylarda Yaxve, slavyanlarda Perun, turkiy tilli xalqlarda esa Tangri boş xudo hisoblangan. Binobarin yakka xudoga e'tiqod qiliş (q. Tavxid) islomdan ança ilgari boşlangan. Bevosita islom yoyilişi arafasida özlarini Ibrohim (as)ga mansub deb bilgan haniflar arab qabilalarini öz sanamlaridan voz keçişga va yagona A. (Iloh)ga e'tiqod qilişga da'vat etganlar. Köpxudolikni rad etib, aynan şu Ibrohim(as) va b. uluğ ajdodlarning yakkaxudolik diniga qaytişni arablar orasida astoydil tarğib qilişga kirişiş Muhammad payğambar(sav)ga birinçi bor vahiy kelgan yil — 610 y.dan boşlangan.

Islom diniga binoan A.— yakkayuyagona xudo, olamning yaratuvçisi va qiyomat kunining egasi. U Muhammad payğambar(sav)ni insoniyatga özining sönggi elçisi sifatida yuborgan. Islomning eng asosiy talabi hisoblangan kalimai şahodat «Lo iloha illalohu Muhammadun rasululloh» («A.dan boşqa iloh yöq, Muhammad — A.ning payğambari»), deb uqtiradi. Islomga köra, Qur'on Muhammad (sav)ga nozil qilingan A.ning sözidir. Qur'oni karimda A.ning yagonaligi va buyukligi juda köp bor ta'kidlanadi. Şuningdek Qur'onda doimo A.ning mukammalligi, qodirligi va uluğligi haqida gapiriladi. A. «alim», ya'ni biluvçidir, u bölib utgan işlarni, endi böladigan işlarni, xoh katta, xoh kiçik, barçasini biladi; A. «murid», ya'ni xohlaguvçidir — dunyodagi işlarning har biri A. taoloning irodasi va xohişi ila böladi, u xohlagan iş bölmay qolmas va xoxlamagan iş aslo bölmas; A. «qadir», ya'ni har işga qudrati yetuvçidir; A. «basir», ya'ni köruvçi — yer va osmondagi, qoronğu va yoruğdagi, katta va kiçik narsalarning barçasini köradi; A. «sami'», ya'ni eşituvçi — qattiq bölsin, sekin bölsin har qanday ovozlarni eşitadi; A. «mutakallim», ya'ni sözlaguvçi — Qur'oni karimdagi barça oyatlar, şuningdek Tavrot, Injil, Zabur kitoblari A. taoloning sözidir; A. «mukavvin», ya'ni böldirguvçi — dunyodagi barça narsalar uning böldirmoği ila bölgandir; A. «rabbun», ya'ni tarbiya qiluvçi — barça jonli va jonsiz narsalarni tarbiya qiladi; A. taolo «odil», ya'ni töğrilik qiluvçi — har bir hukmni va har bir işni töğrilik ila qiladi, heç kimga jabr va zulm qilmaydi. U rahmdil, mehribon va keçirimli. Odamlar butunlay unga itoat etişlari (islomga kirişlari), xudodan qörqib vijdonli bölişlari, barça narsada A.ga va uning irodasiga işonişlari lozim. A. özi xohlagan paytda yerdagi barça narsani barbod etadi, öliklarni tiriltiradi va ularni öz huzuriga hukm qiliş uçun yiğadi; u yerda har kişining qilgan amaliga köra jahannam (dözax) azobiga duçor qiladi yoki jannat b-n mukofotlaydi.

A. haqidagi ta'limot musulmon dini va ilohiyot fanining asosi bölib qoldi. A. tabiatining turli qirralari hadislarda, tafsir va ilohiyotga oid maxsus asarlarda tilga olinib, tuşuntirildi. Şunga köra, Uning sifatlari inson sifatlaridan tubdan farq qiladi. Ba'zi ulamolar fikriça, A. taoloning zoti va sifatlari töğrisida çuqur baxs yuritiş şar'an man etiladi. A. biror narsaga öxşatilmaydi va biror narsa ham A.ga öxşatilmaydi.

A.ning ilohiy sifatlari Qur'oni karimda tilga olingan 99 ismida yaqqol körinadi ( q. Al-asmo al-husno).

A. b-n odamlarning özaro munosabatlari muammosi islomdagi ikki oqim — sunniylik va şialik örtasidagi farklanişning asosini taşkil etadi. Sunniylar Muhammad (sav) vafotidan söng A. b-n odamlar örtasidagi bevosita aloqa töxtab qolgan deb hisoblaydilar. Şialar esa bu aloqa imomlar orqali davom etmoqda, deb biladilar.

Hamidulla Karomatov, Abdulaziz Mansur.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АЛЛОҲ (араб, «ал-илоҳ» — илоҳий куч, худо), Оллоҳ — ислом динида бутун мавжудотни яратган олий илоҳий куч; худонинг номи. Кейинги йиллардаги адабиётларда маҳаллий талаффузга мослаб Оллоҳ шаклида ҳам қўлланиб келинган. Одатда А.га таоло (улуғ, олий) сифати қўшиб айтилади.

Шим. Арабистонда истиқомат қилган самуд қабиласининг ибодатгоҳидан топилган мил. 2—3-а.ларга тегишли ёзувда айтилишича, ўша пайтда уларнинг бош худоси — А. бўлган. Бошқа шим. араб (сафовий) ёзувида «ҳолло» сўзи учрайдики, бу ерда «ҳо» ҳоз. замон араб адабий тилидаги аниқлик юкламаси «ал» нинг ўрнини босади. А. ислом ёйилиши арафасида баъзи арабларнинг, хусусан, Макка ахлининг худоларидан бири бўлган, деган фикр ҳам бор. Дастлаб А. сўзи маъно жиҳатидан «Илоҳ» (худо) ва «рабб» (парвардигор, эга) сўзларидан фарқ қилмаган. Бунга Муҳаммад (сав)нинг оталари Абдуллоҳ исмида бўлганлари далилдир. Қад. римликларда Юпитер, юнонларда Зевс, яҳудийларда Яхве, славянларда Перун, туркий тилли халқларда эса Тангри бош худо ҳисобланган. Бинобарин якка худога эътиқод қилиш (қ. Тавхид) исломдан анча илгари бошланган. Бевосита ислом ёйилиши арафасида ўзларини Иброҳим (ас)га мансуб деб билган ҳанифлар араб қабилаларини ўз санамларидан воз кечишга ва ягона А. (Илоҳ)га эътиқод қилишга даъват этганлар. Кўпхудоликни рад этиб, айнан шу Иброҳим(ас) ва б. улуғ аждодларнинг яккахудолик динига қайтишни араблар орасида астойдил тарғиб қилишга киришиш Муҳаммад пайғамбар(сав)га биринчи бор ваҳий келган йил — 610 й.дан бошланган.

Ислом динига биноан А.— яккаюягона худо, оламнинг яратувчиси ва қиёмат кунининг эгаси. У Муҳаммад пайғамбар(сав)ни инсониятга ўзининг сўнгги элчиси сифатида юборган. Исломнинг энг асосий талаби ҳисобланган калимаи шаҳодат «Ло илоҳа иллалоҳу Муҳаммадун расулуллоҳ» («А.дан бошқа илоҳ йўқ, Муҳаммад — А.нинг пайғамбари»), деб уқтиради. Исломга кўра, Қуръон Муҳаммад (сав)га нозил қилинган А.нинг сўзидир. Қуръони каримда А.нинг ягоналиги ва буюклиги жуда кўп бор таъкидланади. Шунингдек Қуръонда доимо А.нинг мукаммаллиги, қодирлиги ва улуғлиги ҳақида гапирилади. А. «алим», яъни билувчидир, у бўлиб утган ишларни, энди бўладиган ишларни, хоҳ катта, хоҳ кичик, барчасини билади; А. «мурид», яъни хоҳлагувчидир — дунёдаги ишларнинг ҳар бири А. таолонинг иродаси ва хоҳиши ила бўлади, у хоҳлаган иш бўлмай қолмас ва хохламаган иш асло бўлмас; А. «қадир», яъни ҳар ишга қудрати етувчидир; А. «басир», яъни кўрувчи — ер ва осмондаги, қоронғу ва ёруғдаги, катта ва кичик нарсаларнинг барчасини кўради; А. «самиъ», яъни эшитувчи — қаттиқ бўлсин, секин бўлсин ҳар қандай овозларни эшитади; А. «мутакаллим», яъни сўзлагувчи — Қуръони каримдаги барча оятлар, шунингдек Таврот, Инжил, Забур китоблари А. таолонинг сўзидир; А. «мукаввин», яъни бўлдиргувчи — дунёдаги барча нарсалар унинг бўлдирмоғи ила бўлгандир; А. «раббун», яъни тарбия қилувчи — барча жонли ва жонсиз нарсаларни тарбия қилади; А. таоло «одил», яъни тўғрилик қилувчи — ҳар бир ҳукмни ва ҳар бир ишни тўғрилик ила қилади, ҳеч кимга жабр ва зулм қилмайди. У раҳмдил, меҳрибон ва кечиримли. Одамлар бутунлай унга итоат этишлари (исломга киришлари), худодан қўрқиб виждонли бўлишлари, барча нарсада А.га ва унинг иродасига ишонишлари лозим. А. ўзи хоҳлаган пайтда ердаги барча нарсани барбод этади, ўликларни тирилтиради ва уларни ўз ҳузурига ҳукм қилиш учун йиғади; у ерда ҳар кишининг қилган амалига кўра жаҳаннам (дўзах) азобига дучор қилади ёки жаннат б-н мукофотлайди.

А. ҳақидаги таълимот мусулмон дини ва илоҳиёт фанининг асоси бўлиб қолди. А. табиатининг турли қирралари ҳадисларда, тафсир ва илоҳиётга оид махсус асарларда тилга олиниб, тушунтирилди. Шунга кўра, Унинг сифатлари инсон сифатларидан тубдан фарқ қилади. Баъзи уламолар фикрича, А. таолонинг зоти ва сифатлари тўғрисида чуқур бахс юритиш шаръан ман этилади. А. бирор нарсага ўхшатилмайди ва бирор нарса ҳам А.га ўхшатилмайди.

А.нинг илоҳий сифатлари Қуръони каримда тилга олинган 99 исмида яққол кўринади ( қ. Ал-асмо ал-ҳусно).

А. б-н одамларнинг ўзаро муносабатлари муаммоси исломдаги икки оқим — суннийлик ва шиалик ўртасидаги фаркланишнинг асосини ташкил этади. Суннийлар Муҳаммад (сав) вафотидан сўнг А. б-н одамлар ўртасидаги бевосита алоқа тўхтаб қолган деб ҳисоблайдилар. Шиалар эса бу алоқа имомлар орқали давом этмоқда, деб биладилар.

Ҳамидулла Кароматов, Абдулазиз Мансур.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.