Almaşlab ekiş

Almaşlab ekiş - q.x. ekinlarini dalalar va yillar böyiça ilmiy asoslangan navbatlab ekiş. Tuproq unumdorligini ta'minlaş va ekinlarning hosildorligini oşirişning samarali tadbiri hisoblanadi. A.e.— dehqonçilik tizimining eng muhim qismidir. Ekinlarni tartibi b-n belgilangan sxemada har bir dalaga ekiş uçun ketgan vaqt A.e.rotatsiyasi deyiladi; A.e.ga kiritilgan ekinlarning guruhi röyxati va ularni navbatlaş tartibi yoki almaşlab ekiladigan ekinlar b-n band böladigan dalalarning bir-biriga nisbati A.e.sxemasi deyiladi. A.e. joriy etilmay, bir yerning öziga bir xil ekinlar surunkasiga eqilgan (yakka ziroatçilik)da tuproqning fizik xususiyatlari yomonlaşadi, ekinlar hosildorligi pasayadi, har xil kasallik va zararkunandalar, şu şaroitga moslaşgan begona ötlar köpayadi (mas, poliz ekinlarida şumğiya, ğözada vilt, boşoqli ğalla ekinlarida qorakuya va b.). Ekinlar kasalliklari, zararkunandalariga qarşi kuraşda, dalalarni begona öt bosib ketişini bartaraf etişda A.e. sinalgan agrotexnik çora hisoblanadi. A.e.ni tasniflaş ikki belgiga asoslanadi. Bularning biri — A.e.da yetiştiriladigan q.x. mahsuloti (paxta, don, ozuqa, sabzavot va b.)ning asosiy turi. Ikkinçisi — biologik xususiyati, yetiştiriş texnologiyasi va tuproq unumdorligiga körsatadigan ta'siri jihatidan bir-biridan farq qiladigan ekinlar guruhlari nisbati (dukkakli don, donli va texnika ekinlari, sabzavot-poliz ekinlari, köp yillik ötlar). Birinçi belgisi jihatidan A.e. dalali, yem-xaşak va maxsus A.e. bölinadi. Dalali A.e. da ekin maydonining yarmidan köproği asosiy (ğöza, don ekinlari, kartoşka va b.) ekinlar yetiştirişga ajratiladi. Yem-xaşak A.e.da ham ekin maydonining yarmidan köproğini yem-xaşak ekinlari egallaydi. Maxsus A.e.da maxsus agrotexnika, alohida suğoriş usullari va b.ni talab qiladigan ekinlar yetiştiriladi. Ularga sabzavotlar, poliz ekinlari, tamaki, şoli va b. kiradi. Ikkinçi belgisi jihatidan A.e. ekinlar guruhi, asosiy tovar mahsuloti, dalalar soni, rotatsiya muddati va b. belgilariga köra tur (tip)larga bölinadi. A.e.ning ğöza — ğalla — beda; don ekinlari — toza şudgor; don ekinlari — ötlar — çopiqtalab ekinlar; don ekinlari — ötlar; ötlar — çopiq-talab ekinlar; çopiqtalab ekinlar — sideratli ekinlar; ötlar — dalali va b. tur (tip)lari bor. A.e. turiga qarab ekin turlari b-n band dalalar soni nisbati raqamlar b-n ifodalanadi. Mas, ğöza-beda A.e. 3: 7 nisbatida birinçi raqam bedapoya dalalarini, ikkinçisi ğöza dalalarini körsatadi (beda ekin maydonining 30,0%ni taşkil etadi). Özbekistonda xöjalikning qaysi soha böyiça ixtisoslaşgani va tuproq-iqlim şaroitiga kura A.e.ning har xil sxemasi qöllanilişi mumkin.

Özbekistonda 1930—90-y.larda jamoa va davlat xöjaliklarida 3:7 sxemali donga ajratilgan bir dalali ğöza — beda A.e., 3:4:1:2 sxemali donga ajratilgan bir dalali ğöza—beda A.e. va bölaklangan 1:2:1:2:1:3 sxemali bedasiz turli ekinlar — çopiqtalab ekinlar A.e. qöllanildi. A.e.ning mazkur sxemalarida ğöza salmoği 60—70%ni taşkil etdi. 90-y.lar boşidan Özbekistonda don mustaqilligiga erişiş uçun suğoriladigan maydonning katta qismi ğalla ekinlari uçun (1997 y.da kariyb 1 mln.ga) ajratildi. Natijada ğöza yakkaziroatçiligiga barham berilib, ayrim xöjaliklarda ğöza-ğalla nisbati deyarli teng bölib qoldi.

Paxtaçilik A.e.da boşokli don ekinlarini joylaştiriş böyiça tavsiyalarga binoan 1:2:7 sxemasiga köra ekinlar quyidagiça: 1 (ğalla): 2 (beda): 7 (ğöza) — ğöza 70% yoki 1:2:3:1:2 sxemasida esa ekinlar 1 (ğalla) : 2 (ğöza) : 3 (beda) : 1 (ğalla) : 2 (ğöza) — ğöza 40% joylaştirilib, A.e. dalasida ğöza sal-moğini 10—20% kamaytirişga erişildi. Tuproq unumdorligi past, meliorativ holati yomon yerlarga 1:3:5 sxemalari — 1 m (meliorativ) : 3 (beda) : 5 (ğöza) yoki 1 m (meliorativ): 3 (beda) : 4 (ğöza) : 1 (ğalla) - ğöza 44,4 - 55,5% bölgan namunaviy tavsiyalar berildi. Şolikor xöjaliklarda A.e.ning uç, yetti, töqqiz va ön dalali sxemalari qöllaniladi. Töqqiz dalali sxemada 1-, 2-, 3dalalarga şoli, 4dalaga yozning ikkinçi yarmida siderat yoki don uçun moş, soya, öris nöxat (yozning birinçi yarmida dala meliorativ holati yaxşilanadi), 5-, 6-, 7-dalalarga şoli, 8dalaga beda b-n don uçun bahorgi arpa, 9-dalaga ikki yillik beda ekiladi. Bu sxemalarda şoli 66,6—70%ni taşkil etadi. Sabzavotçilikda sabzavot ekinlari A.e.ning asosiy böğini köp yillik va bir yillik ötlardir. Ekişda beda va b.dukkakli ekinlardan keyin poliz ekinlari, karam, piyoz, pomidor ekiladi. Kartoşka, poliz ekinlari, bodring va ildiz mevali ekinlardan keyin eqilgan karam ham möl hosil beradi. Begona ötlardan köproq zararlanadigan piyoz, ildiz mevali sabzavot ekinlari (sabzi, lavlagi, şolğom, turp), kartoşka, bodring karamdan keyin eqilganda yaxşi samara beradi. Sabzavot ekinlarini, odatda, ilgari ular yetiştirilgan dalaga 3—4 yil oralatib eqilgani ma'qul.

Özbekistonning iqlim şaroitida bir dalaga takroriy ekin ekib, yil davomida ikki marta hosil oliş mumkin. Mas, sabzavot ekinlarining 8 da-lali almaşlab ekiş sxemasida (3:4:1) 1-dalaga beda (birinçi yili beda makkajöxori yoki arpa b-n birga ekiladi), 2-dalaga beda (ikki yillik beda), 3-dalaga beda (uç yillik beda), 4-dalaga örtagi sabzavot (pomidor, bodring), 5-dalaga keçki sabzavot (keçki sabzavotdan oldin ertagi kartoşka ekiladi), 6-dalaga keçki kartoşka (keçki kartoşkadan oldin ertagi sabzavot ekinlaridan karam ekiladi), 7-dalaga sabzavot (piyoz), 8-dalaga keçki sabzavot (keçki sabzavotdan oldin ertagi kartoşka) ekiladi.

A.e. tizimi q.x. fanlarining yangi yutuqlari va töplangan tajribaga muvofiq takomillaştirib boriladi.

Ad.: Tursunxöjayev 3. S, Sorokin M., Ğöza — beda almaşlab ekiş va ularning samaradorligini oşiriş yöllari, T., 1978; Greçixin V. N. i dr., Sevooboroti v xlopkovodstve: Opit i problemi, T., 1982; Tursunxodjayev 3. S, Bolkunov A., Nauçniye osnovi xlopkovix sevooborotov, T., 1987.

Abdurahim Ermatov.