Almaşuvçan özaro ta'sir
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 360–361-b. — ziyouz.com
Almaşuvçan özaro ta'sir - ayniy zarralarnit bir-biriga alohida ta'sir körsatişi. A.ö.t. zarralarning diskret xarakteristikalari (zaryadi, spini, massasi) va tölqin funksiyasiga boğliq. Köpçilik hodisalar (mas, gomeopolyar boğlaniş hosil bölişi, kristallarda zonalar hosil bölişi va h.k.)ga A.ö.t. sabab böladi. Ayniy zarralar tizimida ular örnining juft-juft bölib almaşinişidan yuzaga keladigan simmetriyani aks ettiruvçi sof kvant effekt; klassik fizikada unga öxşaş özaro ta'sir yöq.
A.ö.t. kattaligi, asosan, zarralar tölqin funksiyalarining ustma-ust tuşiş darajasi b-n, ya'ni ularning birgalikda fazoning umumiy qismida böliş vaqti b-n belgilanadi, şuning uçun bu zarralar holatlari qança keskin farq qilsa, A.ö.t.ning örni şunça kam böladi. Zarralar orasida özaro ta'sir kuçi mavjud bölganida A.ö.t. bu kuçni özgartiradi. Mas, atomdagi elektronlarning aynan bir xilligi hisobga olinganda elektronlarning bir-birini itarişi örni kamayadi. Parallel spinli elektronlar itarişiş energiyasining effektov kamayişi atomlar, molekulalar va kristallarda muhim örin tutadi. Mas, u ferromagnetizmni vujudga keltiradi. Bu effekt vodorod molekulasi H2 dagi gomeopolyar molekulyar boğlanişga asos böladi. A.ö.t. hissasi tizimning ziçligi ortişi b-n kamayadi.
A.ö.t. atomning taşqi elektron qobiqlariga eng katta ta'sir körsatadi. Atom yadrosida ham almaşuvçan effektlar muhim örin egallaydi. «A.ö.t.» iborasi zarralarning aynan bir xilligi b-n boğliq bölmagan, ammo koor-dinatalar almaşişini taqozo qiladigan özaro ta'sir (mas, yadro) kuçlarini belgilaşda ham qöllaniladi. A.ö.t. atom va molekula spektrlari, kimyoviy boğlar, ferromagnetizm va b.ni tuşuntirib beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЛМАШУВЧАН ЎЗАРО ТАЪСИР - айний зарраларнит бир-бирига алоҳида таъсир кўрсатиши. А.ў.т. зарраларнинг дискрет характеристикалари (заряди, спини, массаси) ва тўлқин функциясига боғлиқ. Кўпчилик ҳодисалар (мас, гомеополяр боғланиш ҳосил бўлиши, кристалларда зоналар ҳосил бўлиши ва ҳ.к.)га А.ў.т. сабаб бўлади. Айний зарралар тизимида улар ўрнининг жуфт-жуфт бўлиб алмашинишидан юзага келадиган симметрияни акс эттирувчи соф квант эффект; классик физикада унга ўхшаш ўзаро таъсир йўқ.
А.ў.т. катталиги, асосан, зарралар тўлқин функцияларининг устма-уст тушиш даражаси б-н, яъни уларнинг биргаликда фазонинг умумий қисмида бўлиш вақти б-н белгиланади, шунинг учун бу зарралар ҳолатлари қанча кескин фарқ қилса, А.ў.т.нинг ўрни шунча кам бўлади. Зарралар орасида ўзаро таъсир кучи мавжуд бўлганида А.ў.т. бу кучни ўзгартиради. Мас, атомдаги электронларнинг айнан бир хиллиги ҳисобга олинганда электронларнинг бир-бирини итариши ўрни камаяди. Параллел спинли электронлар итаришиш энергиясининг эффектов камайиши атомлар, молекулалар ва кристалларда муҳим ўрин тутади. Мас, у ферромагнетизмни вужудга келтиради. Бу эффект водород молекуласи Н2 даги гомеополяр молекуляр боғланишга асос бўлади. А.ў.т. ҳиссаси тизимнинг зичлиги ортиши б-н камаяди.
А.ў.т. атомнинг ташқи электрон қобиқларига энг катта таъсир кўрсатади. Атом ядросида ҳам алмашувчан эффектлар муҳим ўрин эгаллайди. «А.ў.т.» ибораси зарраларнинг айнан бир хиллиги б-н боғлиқ бўлмаган, аммо коор-динаталар алмашишини тақозо қиладиган ўзаро таъсир (мас, ядро) кучларини белгилашда ҳам қўлланилади. А.ў.т. атом ва молекула спектрлари, кимёвий боғлар, ферромагнетизм ва б.ни тушунтириб беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.