«Alpomiş»
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 365–367-b. — ziyouz.com
«Alpomiş» — özbek xalq qahramonlik dostoni. Turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan. «A.»ning qoraqalpoq, qozoq, oltoy versiyalari doston şaklida, tatar va boşqird versiyalari ertak va rivoyat şaklida bizgaça yetib kelgan. Özbeklar «A.», qoraqalpoqlar «Alpamis», qozoqlar «Alpamis batir», oltoyliklar «Apip-Manaş», qozon tatarlari «Alpamşa», boşqirdlar «Alpamişa va Barsin hiluu» deb nomlaganlar. Özbek dostonçiligi ta'sirida 20-a. boşlarida ertak va rivoyatlar şaklidagi tojik variantlari ham yuzaga kelgan. Örta asr öğuz eposining muhim yodgorligi hisoblangan «Kitobi Dadam Qörqut» tarkibidagi «Bamsi Bayrak» asari özining syujeti va kompozitsiya qurilişi jihatidan «A.» dostoniga yaqin turadi.
«A.» dunyo estetik tafakkuri tarixida kamdan-kam uçraydigan favqulodda va noyob badiiy hodisalardan biridir. Uning favqulodda va noyobligi şundaki, qadimiyatda yaratilgan bu ulkan epos baxşilar tomonidan asrlar davomida kuylanib, jonli epik an'analarda oğzaki ravişda bizgaça yetib keldi. Şuning uçun ham u bugungi kunda qadimiyatning buyuk bir ehsoni, özi yaratilgan davrning umumiy dunyoqaraşi, ayni paytda jonli an'anaviy ijod va ijro şaroitlarida xalq ommasi ruhining obyektiv holatini davrlararo ifodalab, mazmun va şakl jihatidan goh kengayib, goh torayib, köplab variantlarda va xilma xil körinişlarda ajdodlardan avlodlarga yetib kelgan adabiy yodgorlik, xalq milliy tarixidagi qahramonlik voqealarining afsonalar qobiğiga öralgan öziga xos badiiy ifodasi, buyuk epos sifatida baholanadi.
«A.» dostoni bundan ming yil ol-din turkiy xalqlarning qad. dostonçilik an'analari asosida xalq oğzaki ijodi namunasi sifatida yaxlit doston şaklini olgan bölsada, aslida «Alpomiş» dostonining eng qad. qatlamlari mil. av. yuz yilliklarda yurtimizda keçgan jarayonlarning badiiy talqinini özida aks ettirgan. Qönğirot qabilasining turli hududlarga siljişi va ularning yangidan şakllanayotgan xalqlar tarkibiga kira borişi natijasida doston boşqa uruğ va elatlarga ham ötib, ularning epik an'analari asosida qayta işlana borib, juda keng tarqaldi va nihoyat, uning yaratilişida ota-bobolari iştirok etgan har bir xalqning öz eposiga aylandi. «A.» dostonining ogzaki epik an'analarda bizgaça yetib kelgan nusxalari 9—10 a.larda yaratilgan. Ammo bunday xulosa dostonga asos bölgan syujet va yetakçi motivlarning mifologik va tarixiy-hayotiy ildizlari qad. davrlarga — mil. av. zamonlarga taqalişini inkor etmaydi. Doston syujet tarkibida islomgaça bulgan karaşlar va mifologik qatlam mavjud. Undagi mifologik qatlam esa, kad. turmuş tarzining badiiylaştirilgan va ideallaştirilgan körinişlaridir. «A.» variantlari 1922 y.dan yozib olina boşlangan. Hozirgaça Fozil Yöldoş ögli, Mahammadqul Jonmurod öğli Pölkan, Berdi baxşi, Saidmurod Panoh öğli, Böri baxşi, Bekmurod Jöraboy öğli, Mardonaqul Avliyoqul öğli, Abdulla Nurali öğli, Umir baxşi, Haydar Boyça öğli, Rahmatulla Yusuf öğli, Hodir Rahim öğli kabi öttizdan ortiq dostonçilardan qirqqa yaqin variantlari yozib olingan. Dostonning yozib olingan qölyozmalarining asl nusxalari Özbekiston FA Til va adabiyot institutinnng folklor arxivida saqlanadi. Bu variantlar orasida eng mukammali, badiiy jihatdan eng yuksagi Fozil Yöldoş öğlidan yozib olingani hisoblanadi. «A.»ning Berdi baxşi, Saidmurod Panoh öğli, Pulkan va Ergaş Jumanbulbul öğli, Bekmurod Jöraboy öğli, Xuşboq Mardonaqulov aytgan variantlari ham naşr etilgan. «A.» dostoni qahramonlik, mardlik, vatanparvarlik, turli elatlar va xalqlarning birodarligi, sevgi va sadoqat, oila mustahkamligi va uruğ birligini kuylovçi ulkan eposdir. Respublikamiz prezidenti Islom Karimov «Alpomiş» dostonining 1000 y.ligiga bağişlangan tantanali marosimda sözlagan nutqida aytganidek: «Alpomiş» dostoni bizga insonparvarlik fazilatlaridan saboq beradi. Odil va haqgöy bölişga, öz yurtimizni, oilamiz qörğonini qöriqlaşga, döstu yorimizni, or-nomusimizni ota-bobolarimizning muqaddas mozorlarini har qanday tajovuzdan himoya qilişga örgatadi».
Doston qönğirot uruği boşliqlari — aka-uka Boyböri va Boysarining farzandsizligi tasviri b-n boşlanadi. Unda Alpomiş, Barçin, Qaldirğoçlarning bir kunda tuğilişi, Barçin. Dostonning yetakçi obrazi (V. Ye. Kaydalov asari).
Barçinning Alpomişga beşikkerti qilinişi, Boysarining Boyböridan arazlab ön ming uyli elat b-n qalmoq eliga köçişi, qahramonning yorini olib keliş uçun özga mamlakatga safari, Qorajon b-n döst tutinib, Barçin şartlarini bajarişi va yorini olib öz yurtiga qaytişi, keyin yana yetti yil tutqunda qolişi, zindondan oti Boyçibor yordamida qutulib, öz eliga umr yöldoşi Barçinning zöravon Ultontoz b-n bölayotgan majburiy töyi ustiga kelişi ham raqibini yengib, murod-maqsadiga erişişi voqealari juda qiziqarli, eposga xos rang-barang badiiy böyoqlarda tasvirlangan. Alpomiş va Qorajon, Qultoy va Yodgorlarning özaro munosabatlari, hatto qahramonning oti Boyçibor b-n, ençi harvona tuya b-n munosabati tas-virida jamiyat taraqqiyotining dostonda tasvirlangan bosqiçiga xos olijanob soddalik, uluğvor vazminlik, patriarxal insoniylik, bolalarça beğubor samimiylik ğoyatda gözal mujassamlaşgan. «A.» dostoni badiiy barkamol asar. Unda özbek xalqi şe'riy dahosining buyuk qudrati tölaligiça namoyon bölgan. «A.»ning slovak tilida nasriy bayoni, rus tilida badiiy tarjimasi naşr etilgan. Undan parçalar ingliz tilida e'lon qilingan. Doston turk tiliga tarjima qilindi.
Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaroriga (1998 y. 13 yanv.) hamda YUNESKO ning 1999 y.dagi tadbirlar rejasiga binoan Özbekistonda 1999 y. noyab.da «A.» dostonining 1000 y.ligi keng nişonlandi. Sönggi tantanalar 1999 y. 6 noyab.da Termiz ş.da bölib ötdi. Şu munosabat b-n bu yerda xalqaro ilmiy konferensiya ötkazildi, Alpomiş nomidagi boğ barpo etildi va xalq qahramoniga haykal oçildi. «A.»ning atoqli xalq baxşilari kuylagan variantlari qayta naşr etildi. Doston haqida hujjatli va badiiy film, uning motivlari asosida teatr spektakllari yaratilgan.
Ad.: Alpomiş, T., 1998; Alpamöş, T., 1998; Alpomiş |Akademik naşr], T., 1999; Alpamis, Nukus, 1981; Alpamisbatör, Alma-Ata, 1961; Jirmunskiy V. M.,Zarifov XT., Uzbekskiy narodniy geroiçeskiy epos, M., 1947; Ob epose «Alpamiş», T., 1959; Jirmunskiy V. M., Skazaniye ob Alpamişe i bogatirskaya skazka, M., 1960; Mirzayev T., «Alpomiş» dostonining özbek variantlari, T., 1968; Xoşniyazov J., Qoraqalpoq qahramanliq dastani «Alpamis», Nukus, 1992; «Alpomiş» — özbek xalq qahramonlik eposi», T., 1999.
Töra Mirzayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«АЛПОМИШ» — ўзбек халқ қаҳрамонлик достони. Туркий халқлар орасида кенг тарқалган. «А.»нинг қорақалпоқ, қозоқ, олтой версиялари достон шаклида, татар ва бошқирд версиялари эртак ва ривоят шаклида бизгача етиб келган. Ўзбеклар «А.», қорақалпоқлар «Алпамис», қозоқлар «Алпамис батир», олтойликлар «Апип-Манаш», қозон татарлари «Алпамша», бошқирдлар «Алпамиша ва Барсин ҳилуу» деб номлаганлар. Ўзбек достончилиги таъсирида 20-а. бошларида эртак ва ривоятлар шаклидаги тожик вариантлари ҳам юзага келган. Ўрта аср ўғуз эпосининг муҳим ёдгорлиги ҳисобланган «Китоби Дадам Қўрқут» таркибидаги «Бамси Байрак» асари ўзининг сюжети ва композиция қурилиши жиҳатидан «А.» достонига яқин туради.
«А.» дунё эстетик тафаккури тарихида камдан-кам учрайдиган фавқулодда ва ноёб бадиий ҳодисалардан биридир. Унинг фавқулодда ва ноёблиги шундаки, қадимиятда яратилган бу улкан эпос бахшилар томонидан асрлар давомида куйланиб, жонли эпик анъаналарда оғзаки равишда бизгача етиб келди. Шунинг учун ҳам у бугунги кунда қадимиятнинг буюк бир эҳсони, ўзи яратилган даврнинг умумий дунёқараши, айни пайтда жонли анъанавий ижод ва ижро шароитларида халқ оммаси руҳининг объектив ҳолатини даврлараро ифодалаб, мазмун ва шакл жиҳатидан гоҳ кенгайиб, гоҳ торайиб, кўплаб вариантларда ва хилма хил кўринишларда аждодлардан авлодларга етиб келган адабий ёдгорлик, халқ миллий тарихидаги қаҳрамонлик воқеаларининг афсоналар қобиғига ўралган ўзига хос бадиий ифодаси, буюк эпос сифатида баҳоланади.
«А.» достони бундан минг йил ол-дин туркий халқларнинг қад. достончилик анъаналари асосида халқ оғзаки ижоди намунаси сифатида яхлит достон шаклини олган бўлсада, аслида «Алпомиш» достонининг энг қад. қатламлари мил. ав. юз йилликларда юртимизда кечган жараёнларнинг бадиий талқинини ўзида акс эттирган. Қўнғирот қабиласининг турли ҳудудларга силжиши ва уларнинг янгидан шаклланаётган халқлар таркибига кира бориши натижасида достон бошқа уруғ ва элатларга ҳам ўтиб, уларнинг эпик анъаналари асосида қайта ишлана бориб, жуда кенг тарқалди ва ниҳоят, унинг яратилишида ота-боболари иштирок этган ҳар бир халқнинг ўз эпосига айланди. «А.» достонининг огзаки эпик анъаналарда бизгача етиб келган нусхалари 9—10 а.ларда яратилган. Аммо бундай хулоса достонга асос бўлган сюжет ва етакчи мотивларнинг мифологик ва тарихий-ҳаётий илдизлари қад. даврларга — мил. ав. замонларга тақалишини инкор этмайди. Достон сюжет таркибида исломгача булган карашлар ва мифологик қатлам мавжуд. Ундаги мифологик қатлам эса, кад. турмуш тарзининг бадиийлаштирилган ва идеаллаштирилган кўринишларидир. «А.» вариантлари 1922 й.дан ёзиб олина бошланган. Ҳозиргача Фозил Йўлдош ўгли, Маҳаммадқул Жонмурод ўғли Пўлкан, Берди бахши, Саидмурод Паноҳ ўғли, Бўри бахши, Бекмурод Жўрабой ўғли, Мардонақул Авлиёқул ўғли, Абдулла Нурали ўғли, Умир бахши, Ҳайдар Бойча ўғли, Раҳматулла Юсуф ўғли, Ҳодир Раҳим ўғли каби ўттиздан ортиқ достончилардан қирққа яқин вариантлари ёзиб олинган. Достоннинг ёзиб олинган қўлёзмаларининг асл нусхалари Ўзбекистон ФА Тил ва адабиёт институтинннг фольклор архивида сақланади. Бу вариантлар орасида энг мукаммали, бадиий жиҳатдан энг юксаги Фозил Йўлдош ўғлидан ёзиб олингани ҳисобланади. «А.»нинг Берди бахши, Саидмурод Паноҳ ўғли, Пулкан ва Эргаш Жуманбулбул ўғли, Бекмурод Жўрабой ўғли, Хушбоқ Мардонақулов айтган вариантлари ҳам нашр этилган. «А.» достони қаҳрамонлик, мардлик, ватанпарварлик, турли элатлар ва халқларнинг биродарлиги, севги ва садоқат, оила мустаҳкамлиги ва уруғ бирлигини куйловчи улкан эпосдир. Республикамиз президенти Ислом Каримов «Алпомиш» достонининг 1000 й.лигига бағишланган тантанали маросимда сўзлаган нутқида айтганидек: «Алпомиш» достони бизга инсонпарварлик фазилатларидан сабоқ беради. Одил ва ҳақгўй бўлишга, ўз юртимизни, оиламиз қўрғонини қўриқлашга, дўсту ёримизни, ор-номусимизни ота-боболаримизнинг муқаддас мозорларини ҳар қандай тажовуздан ҳимоя қилишга ўргатади».
Достон қўнғирот уруғи бошлиқлари — ака-ука Бойбўри ва Бойсарининг фарзандсизлиги тасвири б-н бошланади. Унда Алпомиш, Барчин, Қалдирғочларнинг бир кунда туғилиши, Барчин. Достоннинг етакчи образи (В. Е. Кайдалов асари).
Барчиннинг Алпомишга бешиккерти қилиниши, Бойсарининг Бойбўридан аразлаб ўн минг уйли элат б-н қалмоқ элига кўчиши, қаҳрамоннинг ёрини олиб келиш учун ўзга мамлакатга сафари, Қоражон б-н дўст тутиниб, Барчин шартларини бажариши ва ёрини олиб ўз юртига қайтиши, кейин яна етти йил тутқунда қолиши, зиндондан оти Бойчибор ёрдамида қутулиб, ўз элига умр йўлдоши Барчиннинг зўравон Ултонтоз б-н бўлаётган мажбурий тўйи устига келиши ҳам рақибини енгиб, мурод-мақсадига эришиши воқеалари жуда қизиқарли, эпосга хос ранг-баранг бадиий бўёқларда тасвирланган. Алпомиш ва Қоражон, Қултой ва Ёдгорларнинг ўзаро муносабатлари, ҳатто қаҳрамоннинг оти Бойчибор б-н, энчи ҳарвона туя б-н муносабати тас-вирида жамият тараққиётининг достонда тасвирланган босқичига хос олижаноб соддалик, улуғвор вазминлик, патриархал инсонийлик, болаларча беғубор самимийлик ғоятда гўзал мужассамлашган. «А.» достони бадиий баркамол асар. Унда ўзбек халқи шеърий даҳосининг буюк қудрати тўлалигича намоён бўлган. «А.»нинг словак тилида насрий баёни, рус тилида бадиий таржимаси нашр этилган. Ундан парчалар инглиз тилида эълон қилинган. Достон турк тилига таржима қилинди.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарорига (1998 й. 13 янв.) ҳамда ЮНЕСКО нинг 1999 й.даги тадбирлар режасига биноан Ўзбекистонда 1999 й. нояб.да «А.» достонининг 1000 й.лиги кенг нишонланди. Сўнгги тантаналар 1999 й. 6 нояб.да Термиз ш.да бўлиб ўтди. Шу муносабат б-н бу ерда халқаро илмий конференция ўтказилди, Алпомиш номидаги боғ барпо этилди ва халқ қаҳрамонига ҳайкал очилди. «А.»нинг атоқли халқ бахшилари куйлаган вариантлари қайта нашр этилди. Достон ҳақида ҳужжатли ва бадиий фильм, унинг мотивлари асосида театр спектакллари яратилган.
Ад.: Алпомиш, Т., 1998; Алпамўш, Т., 1998; Алпомиш |Академик нашр], Т., 1999; Алпамыс, Нукус, 1981; Алпамысбатўр, Алма-Ата, 1961; Жирмунский В. М.,Зарифов XT., Узбекский народный героический эпос, М., 1947; Об эпосе «Алпамыш», Т., 1959; Жирмунский В. М., Сказание об Алпамыше и богатырская сказка, М., 1960; Мирзаев Т., «Алпомиш» достонининг ўзбек вариантлари, Т., 1968; Хошниязов Ж., Қорақалпоқ қаҳраманлиқ дастаны «Алпамыс», Нукус, 1992; «Алпомиш» — ўзбек халқ қаҳрамонлик эпоси», Т., 1999.
Тўра Мирзаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.