Alyuminiy

Alyuminiy (Aluminium), A1 Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 13, at. m. 26,9815; A. lot. alumen (aççiqgoş) sözidan kelib çiqqan. Tabiatda bitta barqaror izotop holida (AĞ 100%) uçraydi, bir neça sun'iy radioaktiv izotoplari bor, ular orasida eng ahamiyatlisi A12' (yarim yemiriliş davri 7,4-105 y.). A. yer pöstining oğirlik jihatdan 8,8%ini taşkil etadi, ya'ni u kislorod va kremniydan keyin uçinçi, metallar içida esa birinçi örinda turadi. Metall holidagi A.ni birinçi marta 1825 y. X. K. Ersted topgan. A. tabiatda sof holda uçramaydi, uning eng köp uçraydigan birikmalari: alyumosilikatlar (mas, tuproqning asosiy qismi bölgan alyumosilikat, kaolin, andaluzit, alunit minerali), korund (alyuminiy oksid) va boksit. Özbekistonda şulardan kaolin (Toşkent viloyati) va boksit (Navoiy va Farğona viloyatlari) topilgan. A. giltuproq (A12O,)ni kriolit (Na3AlF6) b-n suyuqlantirib, elektroliz qiliş yöli b-n olinadi. Giltuproq esa asosan boksitdan olinadi. Özbekistonda Angren kaolinidan ham giltuproq oliş mumkinligi aniqlangan. A. kumuşday oq metall, allot-ropik şakl özgarişlari (q. Allotropiya) yöq. Suyuqlaniş t-rasi — 660', qaynaş t-rasi 2500° atrofida, S. oğ. 2,6989. A. plastik, oson presslanuvçan, bolğalanuvçan, qoliplanadigan,çöziladigan metall. A. barça barqaror bi-rikmalarida 3 valentli, yuqori t-rada ba'zan 1, kamdan-kam hollarda 2 va-lentli bölişi mumkin. A. sirka, vino, limon kislotalari va b. organik moddalar ta'siriga turğun. A. kislorod b-n tez b pri kadi, şu sababli uning usti hamişa oksid pardasi b-n qoplangan böladi; oksid pardasi ziç bölganidan u A.ni zanglaşdan va turli moddalar ta'siridan saqlaydi. A. kukuni şiddat b-n yonadi, yuqori t-rada galogenlar b-n birikib, A. ftorid (A1F3), A. xlorid (A1C13), A. bromid (A1Bg3), A. yodid (A1J3), A. astatid (AlAt3), oltingugurt b-n A. sulfid (A12S3), azot b-n A.nitrid (A1N3), uglerod b-n A. karbid (A14C3) hosil qiladi. Şuningdek, alohida usulda A. b-n vodorod birikmasi — A. gidrid (A1H3) oliş mumkin. Juda suyultirilgan hamda konsentrlangan nitrat kislota A.ga ta'sir etmaydi (sirtida darhol hosil bölgan oksid pardasi uni saqlaydi), suyultirilgan va konsentrlangan sulfat kislotada A. qisman eriydi. Vodorod xlorid A.ga kuçliroq ta'sir etadi, ortofosfat kislota ta'sir etmaydi. A.ning köpgina tuzlari suvda yaxşi eriydi va gidrolizlanib, kislotali reaksiya röy beradi. U işqorlarda ham yaxşi eriydi, bunda alyuminatlar hosil böladi. A. tarkibining sofligiga qarab öta sof, juda sof va texnik sof xillarga bölinadi. Öta sof A. (A. 999 markali) 0,001% gaça qöşimçaga, juda sof A. (A. 995. A. 99, A. 97, A. 95 markalar) 0,005 dan 0,05% gaça, texnik sof A. (A85, A8, A7, A5, AO, A va AYE markalar) esa 0,015% dan 1,000% gaça qöşimçaga ega böladi. A. yengil va puxta qotişmalar olişda juda katta ahamiyatga ega. U mis, rux, nikel, magniy, temir, titan qotişmalariga ham legirlovçi element sifatida qöşiladi. A. ba'zi metallarni ularning oksidlaridan qaytarişda (alyuminotermiya) işlatiladi. Bu metallardan samolyotsozlik, radio va elektrotexnika, rangli metallurgiya hamda boşqa sanoat tarmoqlarida foydalaniladi. A. ziçligining kamligi, yuqori darajadagi elektr ötkazuvçanligi, ayrim kimyoviy moddalarga nisbatan çidamliligi va tannarxining arzonligi sababli texnikaning turli sohalarida keng qöllaniladi. Undan uy-rözğor asboblari, kimyoviy asbob-uskunalar va b. köpdan-köp buyumlar tayyorlanadi.

Temir Otaqöziyev.