Alyumosilikatlar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 382–383-b. — ziyouz.com
Alyumosilikatlar - tarkibida alyuminiy va kremniyning kompleks anionlari bölgan silikatlarning umumiy nomi. Kompleks anionlarga [AlSiOJ, [AISi2O,J-, [AlSi4O10J-[Al2Si3O10]~2 va b. kiradi. A. tabiatda keng tarkalgan, yer pöstining 50% ini taşkil etadi. Ularga dala şpatlari, mas, ortoklaz K[AlSi3OJ, albit Na[AlSi3Og], anortit Ca[Al2SiOJ, va gilli minerallar; slyudalar (mas, muskovit, biotit va b.) kiradi. Tarkibida kristalizatsion suv va — ON guruhi bölmagan tabiiy A. qiyin suyuqlanuvçan, termik barqaror moddalardir. Barça A. suvda erimaydi, ftor kislota, işqor va işqoriy metallar karbonatlari eritmalarida parçalanadi. Ba'zi A. tabiiy şaroitda karbonat angidrid va suv ta'sirida asta-sekin ta'sirlanişi natijasida kvars va b. minerallar hosil böladi. Sintetik A. alyuminiy va kremniy oksidlariga metall oksidlarini gidrotermal usulda ta'sir ettirib olinadi. Ular keramik mahsulotlarning asosiy kristall fazalarini taşkil qiladi. Tabiiy A. şişa, sopol, sement va b. i.ç.da; slyudalar — elektr va issiqlikni ötkazmaydigan materiallar olişda; nefelin sof alyuminiy olişda, ayrim A., mas, seolitlar xromatografiyada adsorbent, gazlarni tozalaş, quritiş va ajratişda, suvning qattiqligini kamaytirişda, katalizator va tarkibida katalizator bölgan xom aşyo sifatida işlatiladi.
Rustam Marupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЛЮМОСИЛИКАТЛАР - таркибида алюминий ва кремнийнинг комплекс анионлари бўлган силикатларнинг умумий номи. Комплекс анионларга [AlSiOJ, [AISi2O,J-, [AlSi4O10J-[Al2Si3O10]~2 ва б. киради. А. табиатда кенг таркалган, ер пўстининг 50% ини ташкил этади. Уларга дала шпатлари, мас, ортоклаз K[AlSi3OJ, альбит Na[AlSi3Og], анортит Ca[Al2SiOJ, ва гилли минераллар; слюдалар (мас, мусковит, биотит ва б.) киради. Таркибида кристализацион сув ва — ОН гуруҳи бўлмаган табиий А. қийин суюқланувчан, термик барқарор моддалардир. Барча А. сувда эримайди, фтор кислота, ишқор ва ишқорий металлар карбонатлари эритмаларида парчаланади. Баъзи А. табиий шароитда карбонат ангидрид ва сув таъсирида аста-секин таъсирланиши натижасида кварц ва б. минераллар ҳосил бўлади. Синтетик А. алюминий ва кремний оксидларига металл оксидларини гидротермал усулда таъсир эттириб олинади. Улар керамик маҳсулотларнинг асосий кристалл фазаларини ташкил қилади. Табиий А. шиша, сопол, цемент ва б. и.ч.да; слюдалар — электр ва иссиқликни ўтказмайдиган материаллар олишда; нефелин соф алюминий олишда, айрим А., мас, цеолитлар хроматографияда адсорбент, газларни тозалаш, қуритиш ва ажратишда, сувнинг қаттиқлигини камайтиришда, катализатор ва таркибида катализатор бўлган хом ашё сифатида ишлатилади.
Рустам Маьрупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.