Amaliy geografiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 388-b. — ziyouz.com
Amaliy geografiya - hoz. zamon geografik tadqiqot yönalişlaridan biri. A.g. hududlar tabiiy şaroitlarini har xil amaliy maqsadlarda — yerdan q.x.da foydalaniş, yöl, şahar va sanoat inşootlari quriş odamlarning turmuş şaroitlari va soğliğiga mos keliş-kelmasligi nuqtai nazaridan örganadi. A.g. tadqiqotlari uç asosiy yönalişda: agrogeografik, muhandislik-geografik va tibbiy-geografik yönalişlarda olib boriladi. Agrogeografik tadqiqotlar yerlarni suğoriş yoki quritiş, yaylov çorvaçiligi, bahorikor dehqonçilik, tuproqni zararli tabiiy jarayonlar ta'siridan, suv va şamol eroziyasidan saqlaş kabi masalalarni örganadi. Tuproqlari, relyefi, iqlimi, ösimliklari va yoğin miqdori kabi xususiyatlariga köra muhim bölgan joylar maxsus xaritalarda alohida ajratib körsatiladi. Agrogeografik tadqiqotlar Özbekistonda — Makroiqtisodiyot va ijtimo-iy tadqiqotlar in-ti, Seysmologiya in-ti tarkibidagi Geografiya i.t. bölimi, xususan, Toşkent, Samarqand, Farğona un-tlarining geografiya f-tlarida olib boriladi.
Muhandislik-geografik tadqiqotlar hududlarning tabiiy şaroitlariga har xil muhandislik inşootlari ni joylaştiriş imkonini örganadi. Özbekistonda yöl, kanal, şaharlar, sanoat binolarini qurişda, yerning qiyaligi va relyefning notekisligi, lyoss gruntlarning çökiş ehtimoli, qum köçişlari va tez-tez bölib turadigan kuçli şamollar hisobga olinadi. Bunda geograf tabiat hodisalari orasidagi boğlanişlar va qonuniyatlarni aniqlaydi. Çunonçi, Özbekistonning jan.dagi qurğoqçil hududlarida lyoss köp qavatli uylar, z-d va b. inşootlar uçun mustahkam zamin böla oladi. Lekin respublikaning sernam toğ oldi r-nlarida lyoss mustahkam emas, tez çökadi, natijada inşootlar deformatsiyaga uçraydi. Qizilqumda yöl quriş loyihalari tuzişda şamollar rejimini, qum harakatining tezligini va qum relyefi şakllarini, qum köçişiga yöl bermaydigan ösimlik turlarini biliş şart. Agar quriliş oldidan mutaxassis bunday ma'lumotlarga ega bölmasa, u holda yöl qum keltiruvçi şamollar zonasiga tuşib, tez-tez qum bosib qolişi mumkin.
Tibbiy-geografik tadqiqotlar, ayniqsa, yangidan özlaştirilayotgan yerlarning tibbiy-geografik başorat xaritasini tuziş muammolari b-n şuğullanadi. Geografik tadqiqotning bu sohasi mahalliy geografik şaroit b-n boğliq vabo, tulyaremiya, ensefalit, buqoq kasalliklarining tarqaliş qonuniyatlarini örganişda muvaffaqiyatlarga erişdi.
Potihkamol Ğulomov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АМАЛИЙ ГЕОГРАФИЯ - ҳоз. замон географик тадқиқот йўналишларидан бири. А.г. ҳудудлар табиий шароитларини ҳар хил амалий мақсадларда — ердан қ.х.да фойдаланиш, йўл, шаҳар ва саноат иншоотлари қуриш одамларнинг турмуш шароитлари ва соғлиғига мос келиш-келмаслиги нуқтаи назаридан ўрганади. А.г. тадқиқотлари уч асосий йўналишда: агрогеографик, муҳандислик-географик ва тиббий-географик йўналишларда олиб борилади. Агрогеографик тадқиқотлар ерларни суғориш ёки қуритиш, яйлов чорвачилиги, баҳорикор деҳқончилик, тупроқни зарарли табиий жараёнлар таъсиридан, сув ва шамол эрозиясидан сақлаш каби масалаларни ўрганади. Тупроқлари, рельефи, иқлими, ўсимликлари ва ёғин миқдори каби хусусиятларига кўра муҳим бўлган жойлар махсус хариталарда алоҳида ажратиб кўрсатилади. Агрогеографик тадқиқотлар Ўзбекистонда — Макроиқтисодиёт ва ижтимо-ий тадқиқотлар ин-ти, Сейсмология ин-ти таркибидаги География и.т. бўлими, хусусан, Тошкент, Самарқанд, Фарғона ун-тларининг география ф-тларида олиб борилади.
Муҳандислик-географик тадқиқотлар ҳудудларнинг табиий шароитларига ҳар хил муҳандислик иншоотлари ни жойлаштириш имконини ўрганади. Ўзбекистонда йўл, канал, шаҳарлар, саноат биноларини қуришда, ернинг қиялиги ва рельефнинг нотекислиги, лёсс грунтларнинг чўкиш эҳтимоли, қум кўчишлари ва тез-тез бўлиб турадиган кучли шамоллар ҳисобга олинади. Бунда географ табиат ҳодисалари орасидаги боғланишлар ва қонуниятларни аниқлайди. Чунончи, Ўзбекистоннинг жан.даги қурғоқчил ҳудудларида лёсс кўп қаватли уйлар, з-д ва б. иншоотлар учун мустаҳкам замин бўла олади. Лекин республиканинг сернам тоғ олди р-нларида лёсс мустаҳкам эмас, тез чўкади, натижада иншоотлар деформацияга учрайди. Қизилқумда йўл қуриш лойиҳалари тузишда шамоллар режимини, қум ҳаракатининг тезлигини ва қум рельефи шаклларини, қум кўчишига йўл бермайдиган ўсимлик турларини билиш шарт. Агар қурилиш олдидан мутахассис бундай маълумотларга эга бўлмаса, у ҳолда йўл қум келтирувчи шамоллар зонасига тушиб, тез-тез қум босиб қолиши мумкин.
Тиббий-географик тадқиқотлар, айниқса, янгидан ўзлаштирилаётган ерларнинг тиббий-географик башорат харитасини тузиш муаммолари б-н шуғулланади. Географик тадқиқотнинг бу соҳаси маҳаллий географик шароит б-н боғлиқ вабо, туляремия, энцефалит, буқоқ касалликларининг тарқалиш қонуниятларини ўрганишда муваффақиятларга эришди.
Потиҳкамол Ғуломов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.