Amaliy san'at
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 389–394-b. — ziyouz.com
Amaliy san'at AMALIY SAN'AT, amaliy bezak san'ati — bezak san'ati sohasi; ijtimoiy va şaxsiy turmuşda amaliy ahamiyatga ega bölgan badiiy buyumlar tayyorlaş va kundalik turmuş aşyolari (asbob-anjomlar, mebel, mato, mehnat qurollari, kiyim-keçaklar, taqinçoqlar, öyinçoqlar va b.)ni badiiy işlaş b-n boğliq ijodiy meh-nat sohalarini öz içiga oladi. A.s. asarlari köz b-n köriş, his etiş va anglaşga möljallangan. A.s. asarlari va buyumlari insonning moddiy muhitini gözallaştirişga, estetik boyitişga xizmat qiladi, ayni paytda özining körinişi, tuzilişi, xususiyatlari b-n insonning ruhiy holati, kayfiyatiga ta'sir etadi, bezatilgan narsalar hayotda foydalanilişidan taşqari badiiy qimmati bölgani uçun ham qadrlanadi. Şuning uçun xom aşyoning gözalligi va nafis xususiyatlarini namoyiş etiş, unga işlov beriş mahorati va usullarining köpligi A.s.da estetik ta'sirni oşiruvçi ahamiyatga ega faol vositalardir. A.s.da narsalarning nafisliligiga ikki usul b-n erişiladi: 1) şakli oddiy, jön buyumlarga bezak işlab badiiy qimmati oşiriladi; 2) şakli çiroyli qilib işlanadi. Narsalarning tuzilişi badiiy buyumlarning mujassamotida muhim rol öynaydi. Xom aşyoning gözalligi, qismlarning mutanosibligi, tuzilişining ma-romi buyumning ta'sirçan umumlaşma qiyofasini ifodalovçi yagona vositalardir. Ta'sirçan mazmunli şakllar köpinça taqlidan yaratilganda mazmuni ortadi. Buyumda hosil bölayotgan bezak uning obraz tuzilişiga ham sezilarli ta'sir etadi. Bezagi tufayli buyum A.s. asariga aylanadi. A.s.da bezak yaratişda naqş b-n tasviriy san'at (haykaltaroşlik, rangtasvir, ayrim hollarda grafika) qismlari (alohida yoki turliça birikuvlari) keng qöllaniladi. Ba'zan naqş yoki tasvir buyumlarni şakllantiruvçi asosga aylanadi (panjara guli, tör; gilam, mato gullari va h.k.). A.s. asarining uyğunligi avvalo badiiy buyumning badiiy va amaliy vazifasining yagonaligida, şakl va bezakning özaro birikuvida, tasvir va buyum tuzilişida namoyon böladi. Bezakning şakl, tasvirning buyum kölami va xususiyati, uning amaliy va badiiy vazifasi b-n uyğunlaştirişning zarurligi tasviriy bölaklarni özgarişiga, talqinda şartlilikka va narsa qismlarini öxşatib yaratişga olib keladi.
19- a. 2- yarmidan ilmiy adabiyotlarda A.s. asarlari foydalanilgan xom aşyosi (yoğoç, sopol, ganç, toş, metall, suyak va b.) va ijro usuli (böyaş, öyib-kesib işlaş, quyiş, kaş-ta tikiş, töqiş va b.)ga qarab farqlana boşlandi. Bu esa öz navbatida buyumlarga işlov berişni loyihalaş (dizayn) va uni i.ç. b-n boğlanişi (badiiy sanoat)ga zamin yaratdi.
A.s. asarlari yaratilgan davrining maişiy qatlamiga mos mahalliy va milliy xususiyatlarni, ijtimoiy guruhlar b-n yaqin munosabatda bölgan uning moddiy madaniyatini ifoda etadi. Asrlar mobaynida xalq, ijodiyotining sohasi sifatida amaliy bezak san'ati. yuzaga kelgan. Uning rivojida xalq yaşagan joyning juğrofiy şa-roiti, xalqining maşğuloti, etnik va milliy jihatlari, turmuş tarzi, madaniy darajasi, qöşni xalqlar b-n aloqalari va b. muhim rol öynagan. Kulollikka yaraydigan tuproq mavjud joylarda kulollik, çorvaçilik rivoj topgan yerlarda jundan mato töqiş, möynadözlik, kigiz bosiş, gilamçilik va ş.k. rivojlangan, A.s. asarlarining ma'lum joyga xos uslublari şakllangan.
Özbekiston hududidan mezolit davriga oid qad. san'at yodgorliklari topilgan. Neolit davri sopol idişlari qölda yasalib, çiziqça, nuqta va ilonizi tasvirlar (tirnoq, qöl b-n çizib) tuşirib bezatilgan. Farğona vodiysidan mil.av. 3-ming yillik oxiri — 2-ming yillikka oid jez davri quyma badiiy buyumlari (jez va kumuş buyumlar xazinasi) topilgan. Sopol idişlarga keyinçalik handasiy bezaklar işlana boşlangan. Farğona vodiysi, Surxondaryo viloyati ötroq dehqon aholisi idişlari şu davrda uçburçak, rombsimon yoki kataqsimon qizil-qora çiziqçalar b-n bezalgan; Amudaryo böyi vohasidan topilgan buyumlarda ham şunday tasvirlar jigarrang, oq za-minga çizilgan. Jez davri daşt qabilalari foydalangan sopol idişlardagi uçburçak, ilonizi, arçasimon yoki yöl-yöl tasvirlar qolip b-n bosilgan (Xorazmdagi Tozaboğyop madaniyati, Buxoro vohasidagi Qizilqir qabristoni). Mil. av. 4 — 2- a.lar yodgorliklariga oid sopol idiş va haykalçalarga hayvonlar şakli işlangan (Qovunçi madaniyati idiş dastasidagi hayvon şakli; Afrosiyob va Xolçayondan topilgan taqinçoqlardagi börtma tasvirlar). Ilk örta asr (5 — 8- a.lar) amaliy bezak san'ati Suğd, Toxariston, Xorazm va Farğonadagi davlatlar madaniyati b-n boğliq ravişda rivojlangan. Ganç öymakorligi (Samarqand, Varaxşa) va yoğoç öymakorligi (Surxondaryo viloyati)da naqşga mavzuli mujassamotlar aralaştirib berilgan, yassi börtma bezaklar örnini hajmli şakllar egallagan. Handasiy va uslublaştirilgan ösimliksimon naqş asoslari yanada mukammallaştirilgan. Afrosiyob, Bolaliktepa va Varaxşa rasmlarida tasvirlangan rang-barang kiyimlar şu davrda badiiy töqimaçilik taraqqiy etganidan darak beradi. Surxondaryo viloyatining Termiz ş. yaqinida joylaşgan qabristondan, Pop tumani Munçoqtepa manzilgohidan 4 — 6-alarga ovd qad. ajoyib kiyimlarning öziga xos namunalari topilgan, bundan qad. farğonaliklar kiyimi ança murakkab qilib tiqilganligi ma'lum böladi. Samarqand viloyatidan qad. mahsi, Farğona vodiysidan qolip va çarm kesadigan maxsus piçoq topilişi Özbekistonda, umuman butun Turkistonda deyarli bir vaqtda, ya'ni 5 — 6-a. larda bu oyoq kiyimning urf bölganini körsatadi. Farğona vodiysi, Buxoro, Samarqand, Xorazm, Toşkent, Surxondaryo va Qaşqadaryoda piçoqçilikning qad. markazlari bölgan. Piçoqlar faqat uy-rözğor buyumi emas, balki harbiy qurol, hunarmandlik asbobi sifatida qöllanilib kelingan. 6 — 12- a.larga oid piçoq namunalari metall tarkibining, piçoq yasaş usuli va bezaklarining özgarib, taraqqiy eta borganini tasdiqlaydi. Navoiy, Bobur asarlariga işlangan miniatyuralarda (15 — 17- a.lar) yonga osib yuriladigan piçoklarning turli xil namunalari tasvirlangan. 7 — 9- a.larda töqimaçilik taraqqiy etgan, ip, ipak matolardan taşqari qimmatbaho parçalar ham işlab çiqarilgan. Ösimlik va handasiy naqş-bezaklariga boy, jonzodlar tasviri tuşirilgan «zandonaçi» matosi bizgaça saqlanib kelingan. Zandonaçi matosining mujassamoti taqsim usulida tuşirilgan; bir meyorda almaşinib turgan turunj bezaklari içiga bir juft qarama-qarşi turgan arslon, fil va b. hayvonlar tasviri joylaştirilgan.
5 — 10- a.larda sopol buyumlarning maxsus turi — ostadonlar tayyorlaş rivoj topdi. Ostadonlarni bezaşda tasviriy mavzulardan keng foydalanilgan: ajdodlar, homiylar va xudolar, parrandalar, şuningdek daraxt va b. ösimliklar öyma, börtma va b. usullarda işlangan. 6 — 10- a.lardan şişa idişlar köplab işlandi; közaça, qadaxlar, siyoxdon, turli idişlar rangli (qizil, olça rang, sariq, kök, yaşil), rangsiz şişalardan tayyorlanib, börtma, bosma, çizma, qadama usullarda bezatilgan. Köplab rang-barang şişa munçoqlar işlab çiqarilgan. Marmar qabr toşlari usti girih naqşlar b-n bezatilgan, yoğoç va marmardan panjaralar işlangan. Me'morlikda an'anaviy ganç, yoğoç öymakorligi b-n bir qatorda ğişt qalab naqş hosil qiliş san'ati rivoj topdi. 12-a.da me'morlikda öyma terrakotadan, sirlangan ğiştdan foydalanildi, mahobatli binolarning devor, gumbazlari koşin b-n qoplab, bino içi ganç öymakorligi, böyama naqşlar b-n bezatilgan.
Islom dini qaror topişi b-n A.s. ning turli sohalarida badiiy bezak asarlari, mavxum naqş-bezaklar yaratişga intiliş kuçaydi. 9 — 10- a.lar me'moriy naqqoşlikda handasiy (yulduzsimon şakllarning turli körinişlari) va arab yozuvlari işlaş yetakçi örinda turgan. Girih san'ati yuksaldi. Rangli sirning ixtiro qilinişi (8-a.) b-n badiiy kulollik taraqqiy etdi. Samarqand, Toşkent, Buxoro, Termiz va b. şaharlarda sopol idişlarga naqş-bezaklar işlab, böyab, ustidan sirlaş usuli özlaştirildi. Dastlab sodda yaşil bezak ustidan xira sir qoplangan yoki 2—3 xil rangda sir doğlari oqizilgan idişlar işlangan bölsa, 10—11-a.larda idişning oq yoki ğişt rang kizil zaminiga rangli angob b-n aniq naqş mujassamoti tuşirilib, ustidan tiniq (şaffof) qörgoşin sir qoplangan. Şu davr kulolligi (ayniqsa Afrosiyob idişlari)ga bezak b-n badiiy şaklning bir-biriga mos ravişda işlanişi xosdir, keskin rangli bezakning aniq işlanişi va tasvirlarning mahalliyligi («kufiy» yozuvlari, novda, lola, anor, tok barglari tasvirlanişi) b-n ajralib turadi. Keyingi davr idişlariga uslublaştirilgan ösimliksimon naqşlar, yozuvlar va ba'zi hayvonlar şakli tuşirilgan: yaşil, yorqin havorang sirli idişlar, sirsiz bosma usulda tasvir tuşirilgan, naqşli sopol idişlar ham köp işlangan. 12- a.dan koşindan noziq yupqa idişlar köplab işlana boşlandi.
Badiiy metall buyumlar örta asr uslubida yaratilgan. Idişlar (köza, qozonça, şamdon va b.) bronzadan yasalib, hoşiya va turunj naqşlar b-n bezatilgan, yozuvlar uslublaştirilgan ösimliksimon naqşlar b-n, ba'zan kuş va hayvonlar tasvirlari ham aralaştirilgan, çizma, kandakori va b. usullarda işlov berilgan. Xöja Ahmad Yassaviy maqbarasida saqlangan ulkan qozon (1390) bezaklari, öyib naqşlangan eşik (1397), kumuş qadab nafis işlangan şamdonlar öşa davr Ax.ning nodir namunalaridir. Şişasozlik (turli-tuman rangli qadah, piyola, likobça va közaçalar) va badiiy töqimaçilik rivojlangan. 13 — 14- a.larda möğullar istilosi va undan keyingi davrlarda badiiy sopol idişlar mayda ösimlik va çizma naqşlar b-n bezalgan; yaşil-qora va feruza-havorang böyokdar oq angob ustiga tuşirilgan, ustidan rangsiz yoki şaffof sir b-n qoplangan.
Amir Temur va Temuriylar davrida badiiy xunarmandlik yanada ravnaq topdi; nafis matolar, gulli kaştalar, zeb-ziynat buyumlari, badiiy bezatilgan qurollar, ot abzallari, idişlar işlab çikarilgan. Registon, Şoğizinda, Oqsaroy kabi yirik me'moriy ansambllar yaratilib, bino tarzi rang-barang koşin va parçinlar b-n bezatilgan, bino içi halli naqş va böyama naqşlar b-n, 15- a. 2- yarmidan tilla halli börtma «kundal» naqşi b-n bezatilgan. Yozma manbalarda Amir Temur saroylariga mavzuli tasvirlar, böyama naqşlar işlanganligi qayd qilingan.
Şayboniylar hukmronligi (1500— 1601) va Aştarxoniylar (1601 — 1753) davrida Özbekiston hududida tinimsiz uruşlar bölib turgan. Şuning uçun ham badiiy hunarmandlik poytaxt — Buxoro va qisman boşqa yirik şaharlarda — Samarqand, Toşkent, Xivada töplangan, xattotlik, kitobat san'ati, muqovasozlik, kitob miniatyurasi, qölyozmalar yaratiş san'ati rivojlangan. Ustalar qölyozma kitob sahifalarini zarhal berib, noziq ösimlik va handasiy naqşlar b-n töldirib bezaşgan. Özbekistonning barça markazlarida ip, ipak, jun matolar (atlas, zandonaçi, baxmal, böz, şohi, olaça, parça) va tayyor buyumlar (römol, dasturxon, salla, belboğ, qiyiq va b.) işlab çiqarilgan. 18- a.larda töqimaçilik markazlari Buxoro, Marğilon, Andijon, Samarqand, Xiva, Toşkentda joylaşgan. Şahrisabzda popur (popop) çokli sözanalar, Buxoro, Samarqand, Toşkentda xon va ulamolar uçun zardözi buyumlar tayyorlangan. 18 —19- a.larda mahobatli binolarni ayniqsa içki qismini koşin, toş, ganç, yoğoç öymakorligi b-n bezatiş davom etdi. Kulollik va kandakorlik san'ati yuksak darajaga kötarildi. Kandakorlikning Buxoro, Qarşi, Xiva, Şahrisabz uslublari vujudga keldi (q. Qöqon kandakorlik maktabi, Buxoro kandakorlik maktabi). Amaliy bezak san'atining boşqa turlarining mahalliy uslublari şakllandi.
Yozma manbalardan 18- a.da iroqi döppilar köplab tiqilgani ma'lum. 19- a. 1- yarmi va örtalariga oid kaştalarda (Buxoro, Samarqand, Nurota) çaman-zorlar tasvirlangan. Şaxrisabzda «abr» bezakli matolar töqila boşlangan.
Toşkent, Samarqand, Buxoro kabi şaharlarda, Xorazm, Farğona vodiysida könçilik qadimdan rivojlangan. Turli xil kön mahsulotlari: çarm, xrom, amirkon va b.dan poyabzal, telpak, ustki kiyim. ot-ulov abzallari, Kayiş, qin kabi buyumlar tayyorlangan. Teriga badiiy işlov beriş rivojlangan; dastlab oşlangan, ustidan pardozlangan, ba'zilari böyalgan. Buyumlar usti muraqqa usulida rangli çarm, baxmal parçalari qöyib, popuklar, qönğiroqçalar qöşib tikilib buyumning badiiyligi oşirilgan. Ayniqsa qoğoz-hujjatlar solib yuriladigan juzdon (juzgirlar)ga turunj naqşlari bosma usulda tuşirilib, hoşiyasiga noziq ösimliksimon naqşlar berib bezatilgan.
18—19- a.lar zargarlari qad. zargarlik san'ati an'analarini davom ettirişdi. Yozma manbalarga köra 18-a. zargarlari oltin va kumuşga qimmatbaho toşlar qadab toj va kamarlar, Kurollar, ot abzallari, zeb-ziynat buyumlari işlagan. 19-a. zargarlari zumrad, durru marvarid, yoqut, feruza, aqiq, sadaf kabi qimmatbaho toşlarni oltin va kumuşga qadab serjilo, jozibali zeb-ziynat buyumlari yaratişgan. Ularga bolğalab (zarb berib), hallab öyib, börttirib naqş yasab, bosib (siqib), qoliplaş usullarida işlov berilgan.
19- a. örtalarida Rişton qişloği qu-lollari elga maşhur böldi. Şu davrda Abdujalil, Töxta, Abdulla kabi ustalar işlab öziga xos Rişton kulollik uslubini yaratişdi. Rişton sopol idişlarining oq zaminiga kök böyoq b-n bezak çizilgan. Bezak mujassamoti doira şaklida tuşirilib, idişning tubi va çetlari ajratilgan. Asosiy bezagi yirik serbarg gullardan iborat bölib, orasi noziq peçak singari novdalar b-n töldirilgan. Törsimon hoşiya naqşlar orasiga an'anaviy közçalar qöyilgan. Rişton buyumlari qatori Vardonze, Ğijduvon, Kattaqörğon, Şahrisabz, Toşkent kulollarining buyumlari öziga xos şakli, bezak mujassamotlari, naqşlari b-n ajralib turgan.
20-a. boşlarida Özbekiston amaliy bezak san'ati qad. an'analarga asoslangan holda, yangi zamonaviy mavzular b-n boyitib rivojlantirildi. Aksariyat badiiy qunarmandlik sohalari tiklandi. Farğona an'anaviy töqimaçilik san'ati örganilib, abr gulli kiyimli ipak matolar (A. Axmedov), Buxoro yirik gulli matolaridan bino içini bezaydigan badiiy buyumlar: deraza-eşik pardalar, çoyşablar, dasturxonlar işlab çiqarildi. An'anaviy çitgarlik (A. Abduğafurov, K. Qöziyev, Ğ. Qöziyev), gilamçilik va palos töqiş (G. Abdullayev) da mavzuli tasvirlar berişga, kişilar siymosini yaratişga harakat kuçaydi. Kandakori buyumlarga ham tasviriy bezaklar beriş rasm böldi. 19- a. an'analarini kaştaçi K. Musajonov, opasingil Rajabovalar (Çust «tus» döppilari, Şahrisabz «iroqi»larini yaratişgan), kulol T. Miraliyev, U. Şermatov, M. Ismoilov va b. davom ettirdi. Zargarlik buyumlari şakl jihatdan ança soddalaştirilsa ham qad. an'anaviy usullarda işlandi. 30- y.lar örtalaridan sanoatda badiiy matolar i.ç. yölga qöyildi. Toşkent töqimaçilik k-ti satin, çit, uruşdan keyingi yillarda Marğilon şoyi töqiş k-ti sun'iy va ipak matolari işlab çiqara boşladi. 60—70- y.larda Marğilon «Atlas» birlaşmasi, Namangan şoyi töqiş f-kasi abr gulli ipak matolar çiqardi. Taqsim usulida yirik gulli kilib işlangan «arabi» xilidagi, sidirğa va mayda gulli «terma» paloslar (T. Jörayev, B. Mirzayeva, O. Xolmatova), zardözi döppi, nimça, yirik namoyonlar (A. Aminov, M. Ahmedova, V. P. Stolyarov), sözana, palak, gulkörpa va turli qiyiqlar, mayda haykaltaroşlikda an'anaviy sopol uşpulaklar (U. Jöraqulov, H. Rahimova) qatori beğubor hazil ruhi aks etgan haykalçalar (A. Muxtorov) yaratildi.
Ac. sönggi 80 — 90- y.lar içida quyidagi asosiy yönalişlarda rivojlandi: 20 dan ortiq xalq hunarmandligini öz içiga olgan xalq As; yengil (çinni buyumlar, badiiy matolar) va mahalliy (sopol, yoğoç buyumlar, gilamçilik, kaştaçilik, zardözlik va b.) sanoatni öz içiga olgan badiiy sanoat; körgazma, interyer va manzarali kulollik buyumlari, gobelen, şişa, çinni va zargarlik san'atida an'anaviy bölmagan buyumlar yaratuvçi rassomlik ijodi b-n boğliq malakali yakka tartibdagi mualliflik bezak san'ati.
Xalq A.S.ini rivojlantiriş, uning unutilgan turlarini qayta tiklaş va taraqkiy ettirişda «Usto» birlaşmasi (1978) muhim rol öynadi. Kulollik, kandakorlik, toş, yoğoç va ganç öymakorligi, naqqoşlik, zargarlik san'ati, zardözlik, gilamçilik va kigizçilik, lok miniatyurasi, badiiy töqimaçilik, nosqovoq, töqima rözğor buyumlari, çinni, şişa buyumlar tayyorlaş va b. A.s. turlari rivojlanmoqda. Ganç öymakorligini me'moriy bezaklarda qöllaş bu törning barça maktablari an'analarini rivojlantirişga e'tiborni oşirdi. Ustalar turli maktab an'analarini uyğunlaştirib, öta ehtiyotkorlik b-n me'moriy bezaklar mujassamotiga ki-ritmoqda. Badiiy hayotda röy berayotgan jarayonning ta'siri hamda mahalliy badiiy an'analarning boyligi badiiy tajribada an'anaviy bölmagan yakka tartibdagi mualliflik bezak san'atini rivojlantirmoqda. Badiiy töqimaçilik, çinni, şişa, kulollik buyumlari körgazmalarda tez-tez namoyiş ztilmoqda, ayni paytda şahar maişiy, me'moriy va b. muhitini boyitiş vositasiga aylanmoqda. Jumladan an'anaviy bölmagan kulollik, gobelen tayyorlaş rivojlanmoqda, ustalarning işlari körgazmalarda namoyiş etilmoqda. 70- y.lardan kulollik asarlari Toşkent va b. şaharlardagi jamoat binolarini bezamoqda: Xalqlar döstligi saroyi, «Çorsu» mehmonxonasi, Toşkent metropoliteni bekatlari va b. Özbekiston respublikasi mustaqilligi As.ning barça şakllarini rivojiga mus-tahkam zamin yaratdi. Şuningdek, Özbekiston hududida qadimdan şakllangan, jahonga maşhur nafis san'atlar maktablarining noyob an'analarini avaylab asraş, örganiş, boyitib boriş, millim tasviriy, amaliy, miniatyura san'atining nodir durdonalarini dunyoga olib çiqiş va tarğib qiliş, nafis san'atlar sohasidagi ilmiy izlanişlarni i.ç.ga tatbiq etiş, zamon talablariga mos badiiy ta'lim tizimini barpo etiş, yuqori malakali mutaxassislar tayyorlaş, akademik i.t. işlarini takomillaştiriş maqsadida Özbekiston Badiiy akademiyasi taşkil etildi (1997 y. 23 yanv. qarori). «Xalq badiiy hunarmandçiliklarini va amaliy san'atini yanada rivojlantirişni davlat yöli b-n qöllab-quvvatlaş çora-tadbirlari töğrisida»gi (1997 y. 31 mart) qarori milliy madaniyatni rivojlantirişda xalq badiiy hunarmandçiliklari va A.s.ning ahamiyatini oşiriş, qölda işlanadigan yuksak badiiy buyumlarni tayyorlaş asriy an'analarini va öziga xos turlarini qayta tiklaş hamda xalq hunarmandlariga davlat tomonidan madad körsatişda muhim ahamiyat kasb etadi. Xalq an'anaviy A.s.ning yangidan tiklanişi va rivojlanişi har yili Navrözda ötkaziladigan A.s. asarlari körgazmasida namoyon bölmoqda. A.s.ning hamma sohalarida professional rassom, haykaltaroşlar örtasida hamkorlik mavjud. A.s.ning şakllanişi, taraqqiyoti jarayonida badiiy uslublar almaşinuvi san'atning boşqa turlari b-n boğliq ravişda davom etadi.
Akbar Hakimov.
Q.: Buxoro kandakorlik maktabi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АМАЛИЙ САНЪАТ, амалий безак санъати — безак санъати соҳаси; ижтимоий ва шахсий турмушда амалий аҳамиятга эга бўлган бадиий буюмлар тайёрлаш ва кундалик турмуш ашёлари (асбоб-анжомлар, мебель, мато, меҳнат қуроллари, кийим-кечаклар, тақинчоқлар, ўйинчоқлар ва б.)ни бадиий ишлаш б-н боғлиқ ижодий меҳ-нат соҳаларини ўз ичига олади. А.с. асарлари кўз б-н кўриш, ҳис этиш ва англашга мўлжалланган. А.с. асарлари ва буюмлари инсоннинг моддий муҳитини гўзаллаштиришга, эстетик бойитишга хизмат қилади, айни пайтда ўзининг кўриниши, тузилиши, хусусиятлари б-н инсоннинг руҳий ҳолати, кайфиятига таъсир этади, безатилган нарсалар ҳаётда фойдаланилишидан ташқари бадиий қиммати бўлгани учун ҳам қадрланади. Шунинг учун хом ашёнинг гўзаллиги ва нафис хусусиятларини намойиш этиш, унга ишлов бериш маҳорати ва усулларининг кўплиги А.с.да эстетик таъсирни оширувчи аҳамиятга эга фаол воситалардир. А.с.да нарсаларнинг нафислилигига икки усул б-н эришилади: 1) шакли оддий, жўн буюмларга безак ишлаб бадиий қиммати оширилади; 2) шакли чиройли қилиб ишланади. Нарсаларнинг тузилиши бадиий буюмларнинг мужассамотида муҳим роль ўйнайди. Хом ашёнинг гўзаллиги, қисмларнинг мутаносиблиги, тузилишининг ма-роми буюмнинг таъсирчан умумлашма қиёфасини ифодаловчи ягона воситалардир. Таъсирчан мазмунли шакллар кўпинча тақлидан яратилганда мазмуни ортади. Буюмда ҳосил бўлаётган безак унинг образ тузилишига ҳам сезиларли таъсир этади. Безаги туфайли буюм А.с. асарига айланади. А.с.да безак яратишда нақш б-н тасвирий санъат (ҳайкалтарошлик, рангтасвир, айрим ҳолларда графика) қисмлари (алоҳида ёки турлича бирикувлари) кенг қўлланилади. Баъзан нақш ёки тасвир буюмларни шакллантирувчи асосга айланади (панжара гули, тўр; гилам, мато гуллари ва ҳ.к.). А.с. асарининг уйғунлиги аввало бадиий буюмнинг бадиий ва амалий вазифасининг ягоналигида, шакл ва безакнинг ўзаро бирикувида, тасвир ва буюм тузилишида намоён бўлади. Безакнинг шакл, тасвирнинг буюм кўлами ва хусусияти, унинг амалий ва бадиий вазифаси б-н уйғунлаштиришнинг зарурлиги тасвирий бўлакларни ўзгаришига, талқинда шартлиликка ва нарса қисмларини ўхшатиб яратишга олиб келади.
19- а. 2- ярмидан илмий адабиётларда А.с. асарлари фойдаланилган хом ашёси (ёғоч, сопол, ганч, тош, металл, суяк ва б.) ва ижро усули (бўяш, ўйиб-кесиб ишлаш, қуйиш, каш-та тикиш, тўқиш ва б.)га қараб фарқлана бошланди. Бу эса ўз навбатида буюмларга ишлов беришни лойиҳалаш (дизайн) ва уни и.ч. б-н боғланиши (бадиий саноат)га замин яратди.
А.с. асарлари яратилган даврининг маиший қатламига мос маҳаллий ва миллий хусусиятларни, ижтимоий гуруҳлар б-н яқин муносабатда бўлган унинг моддий маданиятини ифода этади. Асрлар мобайнида халқ, ижодиётининг соҳаси сифатида амалий безак санъати. юзага келган. Унинг ривожида халқ яшаган жойнинг жуғрофий ша-роити, халқининг машғулоти, этник ва миллий жиҳатлари, турмуш тарзи, маданий даражаси, қўшни халқлар б-н алоқалари ва б. муҳим роль ўйнаган. Кулолликка ярайдиган тупроқ мавжуд жойларда кулоллик, чорвачилик ривож топган ерларда жундан мато тўқиш, мўйнадўзлик, кигиз босиш, гиламчилик ва ш.к. ривожланган, А.с. асарларининг маълум жойга хос услублари шаклланган.
Ўзбекистон ҳудудидан мезолит даврига оид қад. санъат ёдгорликлари топилган. Неолит даври сопол идишлари қўлда ясалиб, чизиқча, нуқта ва илонизи тасвирлар (тирноқ, қўл б-н чизиб) тушириб безатилган. Фарғона водийсидан мил.ав. 3-минг йиллик охири — 2-минг йилликка оид жез даври қуйма бадиий буюмлари (жез ва кумуш буюмлар хазинаси) топилган. Сопол идишларга кейинчалик ҳандасий безаклар ишлана бошланган. Фарғона водийси, Сурхондарё вилояти ўтроқ деҳқон аҳолиси идишлари шу даврда учбурчак, ромбсимон ёки катақсимон қизил-қора чизиқчалар б-н безалган; Амударё бўйи воҳасидан топилган буюмларда ҳам шундай тасвирлар жигарранг, оқ за-минга чизилган. Жез даври дашт қабилалари фойдаланган сопол идишлардаги учбурчак, илонизи, арчасимон ёки йўл-йўл тасвирлар қолип б-н босилган (Хоразмдаги Тозабоғёп маданияти, Бухоро воҳасидаги Қизилқир қабристони). Мил. ав. 4 — 2- а.лар ёдгорликларига оид сопол идиш ва ҳайкалчаларга ҳайвонлар шакли ишланган (Қовунчи маданияти идиш дастасидаги ҳайвон шакли; Афросиёб ва Холчаёндан топилган тақинчоқлардаги бўртма тасвирлар). Илк ўрта аср (5 — 8- а.лар) амалий безак санъати Суғд, Тохаристон, Хоразм ва Фарғонадаги давлатлар маданияти б-н боғлиқ равишда ривожланган. Ганч ўймакорлиги (Самарқанд, Варахша) ва ёғоч ўймакорлиги (Сурхондарё вилояти)да нақшга мавзули мужассамотлар аралаштириб берилган, ясси бўртма безаклар ўрнини ҳажмли шакллар эгаллаган. Ҳандасий ва услублаштирилган ўсимликсимон нақш асослари янада мукаммаллаштирилган. Афросиёб, Болаликтепа ва Варахша расмларида тасвирланган ранг-баранг кийимлар шу даврда бадиий тўқимачилик тараққий этганидан дарак беради. Сурхондарё вилоятининг Термиз ш. яқинида жойлашган қабристондан, Поп тумани Мунчоқтепа манзилгоҳидан 4 — 6-аларга овд қад. ажойиб кийимларнинг ўзига хос намуналари топилган, бундан қад. фарғоналиклар кийими анча мураккаб қилиб тиқилганлиги маълум бўлади. Самарқанд вилоятидан қад. маҳси, Фарғона водийсидан қолип ва чарм кесадиган махсус пичоқ топилиши Ўзбекистонда, умуман бутун Туркистонда деярли бир вақтда, яъни 5 — 6-а. ларда бу оёқ кийимнинг урф бўлганини кўрсатади. Фарғона водийси, Бухоро, Самарқанд, Хоразм, Тошкент, Сурхондарё ва Қашқадарёда пичоқчиликнинг қад. марказлари бўлган. Пичоқлар фақат уй-рўзғор буюми эмас, балки ҳарбий қурол, ҳунармандлик асбоби сифатида қўлланилиб келинган. 6 — 12- а.ларга оид пичоқ намуналари металл таркибининг, пичоқ ясаш усули ва безакларининг ўзгариб, тараққий эта борганини тасдиқлайди. Навоий, Бобур асарларига ишланган миниатюраларда (15 — 17- а.лар) ёнга осиб юриладиган пичокларнинг турли хил намуналари тасвирланган. 7 — 9- а.ларда тўқимачилик тараққий этган, ип, ипак матолардан ташқари қимматбаҳо парчалар ҳам ишлаб чиқарилган. Ўсимлик ва ҳандасий нақш-безакларига бой, жонзодлар тасвири туширилган «зандоначи» матоси бизгача сақланиб келинган. Зандоначи матосининг мужассамоти тақсим усулида туширилган; бир меъёрда алмашиниб турган турунж безаклари ичига бир жуфт қарама-қарши турган арслон, фил ва б. ҳайвонлар тасвири жойлаштирилган.
5 — 10- а.ларда сопол буюмларнинг махсус тури — остадонлар тайёрлаш ривож топди. Остадонларни безашда тасвирий мавзулардан кенг фойдаланилган: аждодлар, ҳомийлар ва худолар, паррандалар, шунингдек дарахт ва б. ўсимликлар ўйма, бўртма ва б. усулларда ишланган. 6 — 10- а.лардан шиша идишлар кўплаб ишланди; кўзача, қадахлар, сиёхдон, турли идишлар рангли (қизил, олча ранг, сариқ, кўк, яшил), рангсиз шишалардан тайёрланиб, бўртма, босма, чизма, қадама усулларда безатилган. Кўплаб ранг-баранг шиша мунчоқлар ишлаб чиқарилган. Мармар қабр тошлари усти гириҳ нақшлар б-н безатилган, ёғоч ва мармардан панжаралар ишланган. Меъморликда анъанавий ганч, ёғоч ўймакорлиги б-н бир қаторда ғишт қалаб нақш ҳосил қилиш санъати ривож топди. 12-а.да меъморликда ўйма терракотадан, сирланган ғиштдан фойдаланилди, маҳобатли биноларнинг девор, гумбазлари кошин б-н қоплаб, бино ичи ганч ўймакорлиги, бўяма нақшлар б-н безатилган.
Ислом дини қарор топиши б-н А.с. нинг турли соҳаларида бадиий безак асарлари, мавхум нақш-безаклар яратишга интилиш кучайди. 9 — 10- а.лар меъморий наққошликда ҳандасий (юлдузсимон шаклларнинг турли кўринишлари) ва араб ёзувлари ишлаш етакчи ўринда турган. Гириҳ санъати юксалди. Рангли сирнинг ихтиро қилиниши (8-а.) б-н бадиий кулоллик тараққий этди. Самарқанд, Тошкент, Бухоро, Термиз ва б. шаҳарларда сопол идишларга нақш-безаклар ишлаб, бўяб, устидан сирлаш усули ўзлаштирилди. Дастлаб содда яшил безак устидан хира сир қопланган ёки 2—3 хил рангда сир доғлари оқизилган идишлар ишланган бўлса, 10—11-а.ларда идишнинг оқ ёки ғишт ранг кизил заминига рангли ангоб б-н аниқ нақш мужассамоти туширилиб, устидан тиниқ (шаффоф) қўргошин сир қопланган. Шу давр кулоллиги (айниқса Афросиёб идишлари)га безак б-н бадиий шаклнинг бир-бирига мос равишда ишланиши хосдир, кескин рангли безакнинг аниқ ишланиши ва тасвирларнинг маҳаллийлиги («куфий» ёзувлари, новда, лола, анор, ток барглари тасвирланиши) б-н ажралиб туради. Кейинги давр идишларига услублаштирилган ўсимликсимон нақшлар, ёзувлар ва баъзи ҳайвонлар шакли туширилган: яшил, ёрқин ҳаворанг сирли идишлар, сирсиз босма усулда тасвир туширилган, нақшли сопол идишлар ҳам кўп ишланган. 12- а.дан кошиндан нозиқ юпқа идишлар кўплаб ишлана бошланди.
Бадиий металл буюмлар ўрта аср услубида яратилган. Идишлар (кўза, қозонча, шамдон ва б.) бронзадан ясалиб, ҳошия ва турунж нақшлар б-н безатилган, ёзувлар услублаштирилган ўсимликсимон нақшлар б-н, баъзан куш ва ҳайвонлар тасвирлари ҳам аралаштирилган, чизма, кандакори ва б. усулларда ишлов берилган. Хўжа Аҳмад Яссавий мақбарасида сақланган улкан қозон (1390) безаклари, ўйиб нақшланган эшик (1397), кумуш қадаб нафис ишланган шамдонлар ўша давр Ах.нинг нодир намуналаридир. Шишасозлик (турли-туман рангли қадаҳ, пиёла, ликобча ва кўзачалар) ва бадиий тўқимачилик ривожланган. 13 — 14- а.ларда мўғуллар истилоси ва ундан кейинги даврларда бадиий сопол идишлар майда ўсимлик ва чизма нақшлар б-н безалган; яшил-қора ва феруза-ҳаворанг бўёкдар оқ ангоб устига туширилган, устидан рангсиз ёки шаффоф сир б-н қопланган.
Амир Темур ва Темурийлар даврида бадиий хунармандлик янада равнақ топди; нафис матолар, гулли кашталар, зеб-зийнат буюмлари, бадиий безатилган қуроллар, от абзаллари, идишлар ишлаб чикарилган. Регистон, Шоғизинда, Оқсарой каби йирик меъморий ансамбллар яратилиб, бино тарзи ранг-баранг кошин ва парчинлар б-н безатилган, бино ичи ҳалли нақш ва бўяма нақшлар б-н, 15- а. 2- ярмидан тилла ҳалли бўртма «кундал» нақши б-н безатилган. Ёзма манбаларда Амир Темур саройларига мавзули тасвирлар, бўяма нақшлар ишланганлиги қайд қилинган.
Шайбонийлар ҳукмронлиги (1500— 1601) ва Аштархонийлар (1601 — 1753) даврида Ўзбекистон ҳудудида тинимсиз урушлар бўлиб турган. Шунинг учун ҳам бадиий ҳунармандлик пойтахт — Бухоро ва қисман бошқа йирик шаҳарларда — Самарқанд, Тошкент, Хивада тўпланган, хаттотлик, китобат санъати, муқовасозлик, китоб миниатюраси, қўлёзмалар яратиш санъати ривожланган. Усталар қўлёзма китоб саҳифаларини зарҳал бериб, нозиқ ўсимлик ва ҳандасий нақшлар б-н тўлдириб безашган. Ўзбекистоннинг барча марказларида ип, ипак, жун матолар (атлас, зандоначи, бахмал, бўз, шоҳи, олача, парча) ва тайёр буюмлар (рўмол, дастурхон, салла, белбоғ, қийиқ ва б.) ишлаб чиқарилган. 18- а.ларда тўқимачилик марказлари Бухоро, Марғилон, Андижон, Самарқанд, Хива, Тошкентда жойлашган. Шаҳрисабзда попур (попоп) чокли сўзаналар, Бухоро, Самарқанд, Тошкентда хон ва уламолар учун зардўзи буюмлар тайёрланган. 18 —19- а.ларда маҳобатли биноларни айниқса ички қисмини кошин, тош, ганч, ёғоч ўймакорлиги б-н безатиш давом этди. Кулоллик ва кандакорлик санъати юксак даражага кўтарилди. Кандакорликнинг Бухоро, Қарши, Хива, Шаҳрисабз услублари вужудга келди (қ. Қўқон кандакорлик мактаби, Бухоро кандакорлик мактаби). Амалий безак санъатининг бошқа турларининг маҳаллий услублари шаклланди.
Ёзма манбалардан 18- а.да ироқи дўппилар кўплаб тиқилгани маълум. 19- а. 1- ярми ва ўрталарига оид кашталарда (Бухоро, Самарқанд, Нурота) чаман-зорлар тасвирланган. Шахрисабзда «абр» безакли матолар тўқила бошланган.
Тошкент, Самарқанд, Бухоро каби шаҳарларда, Хоразм, Фарғона водийсида кўнчилик қадимдан ривожланган. Турли хил кўн маҳсулотлари: чарм, хром, амиркон ва б.дан пойабзал, телпак, устки кийим. от-улов абзаллари, Кайиш, қин каби буюмлар тайёрланган. Терига бадиий ишлов бериш ривожланган; дастлаб ошланган, устидан пардозланган, баъзилари бўялган. Буюмлар усти мураққа усулида рангли чарм, бахмал парчалари қўйиб, попуклар, қўнғироқчалар қўшиб тикилиб буюмнинг бадиийлиги оширилган. Айниқса қоғоз-ҳужжатлар солиб юриладиган жуздон (жузгирлар)га турунж нақшлари босма усулда туширилиб, ҳошиясига нозиқ ўсимликсимон нақшлар бериб безатилган.
18—19- а.лар заргарлари қад. заргарлик санъати анъаналарини давом эттиришди. Ёзма манбаларга кўра 18-а. заргарлари олтин ва кумушга қимматбаҳо тошлар қадаб тож ва камарлар, Куроллар, от абзаллари, зеб-зийнат буюмлари ишлаган. 19-а. заргарлари зумрад, дурру марварид, ёқут, феруза, ақиқ, садаф каби қимматбаҳо тошларни олтин ва кумушга қадаб сержило, жозибали зеб-зийнат буюмлари яратишган. Уларга болғалаб (зарб бериб), ҳаллаб ўйиб, бўрттириб нақш ясаб, босиб (сиқиб), қолиплаш усулларида ишлов берилган.
19- а. ўрталарида Риштон қишлоғи қу-лоллари элга машҳур бўлди. Шу даврда Абдужалил, Тўхта, Абдулла каби усталар ишлаб ўзига хос Риштон кулоллик услубини яратишди. Риштон сопол идишларининг оқ заминига кўк бўёқ б-н безак чизилган. Безак мужассамоти доира шаклида туширилиб, идишнинг туби ва четлари ажратилган. Асосий безаги йирик сербарг гуллардан иборат бўлиб, ораси нозиқ печак сингари новдалар б-н тўлдирилган. Тўрсимон ҳошия нақшлар орасига анъанавий кўзчалар қўйилган. Риштон буюмлари қатори Вардонзе, Ғиждувон, Каттақўрғон, Шаҳрисабз, Тошкент кулолларининг буюмлари ўзига хос шакли, безак мужассамотлари, нақшлари б-н ажралиб турган.
20-а. бошларида Ўзбекистон амалий безак санъати қад. анъаналарга асосланган ҳолда, янги замонавий мавзулар б-н бойитиб ривожлантирилди. Аксарият бадиий қунармандлик соҳалари тикланди. Фарғона анъанавий тўқимачилик санъати ўрганилиб, абр гулли кийимли ипак матолар (А. Ахмедов), Бухоро йирик гулли матоларидан бино ичини безайдиган бадиий буюмлар: дераза-эшик пардалар, чойшаблар, дастурхонлар ишлаб чиқарилди. Анъанавий читгарлик (А. Абдуғафуров, К. Қўзиев, Ғ. Қўзиев), гиламчилик ва палос тўқиш (Г. Абдуллаев) да мавзули тасвирлар беришга, кишилар сиймосини яратишга ҳаракат кучайди. Кандакори буюмларга ҳам тасвирий безаклар бериш расм бўлди. 19- а. анъаналарини каштачи К. Мусажонов, опасингил Ражабовалар (Чуст «тус» дўппилари, Шаҳрисабз «ироқи»ларини яратишган), кулол Т. Миралиев, У. Шерматов, М. Исмоилов ва б. давом эттирди. Заргарлик буюмлари шакл жиҳатдан анча соддалаштирилса ҳам қад. анъанавий усулларда ишланди. 30- й.лар ўрталаридан саноатда бадиий матолар и.ч. йўлга қўйилди. Тошкент тўқимачилик к-ти сатин, чит, урушдан кейинги йилларда Марғилон шойи тўқиш к-ти сунъий ва ипак матолари ишлаб чиқара бошлади. 60—70- й.ларда Марғилон «Атлас» бирлашмаси, Наманган шойи тўқиш ф-каси абр гулли ипак матолар чиқарди. Тақсим усулида йирик гулли килиб ишланган «араби» хилидаги, сидирға ва майда гулли «терма» палослар (Т. Жўраев, Б. Мирзаева, О. Холматова), зардўзи дўппи, нимча, йирик намоёнлар (А. Аминов, М. Аҳмедова, В. П. Столяров), сўзана, палак, гулкўрпа ва турли қийиқлар, майда ҳайкалтарошликда анъанавий сопол ушпулаклар (У. Жўрақулов, Ҳ. Раҳимова) қатори беғубор ҳазил руҳи акс этган ҳайкалчалар (А. Мухторов) яратилди.
Ac. сўнгги 80 — 90- й.лар ичида қуйидаги асосий йўналишларда ривожланди: 20 дан ортиқ халқ ҳунармандлигини ўз ичига олган халқ Ас; енгил (чинни буюмлар, бадиий матолар) ва маҳаллий (сопол, ёғоч буюмлар, гиламчилик, каштачилик, зардўзлик ва б.) саноатни ўз ичига олган бадиий саноат; кўргазма, интерьер ва манзарали кулоллик буюмлари, гобелен, шиша, чинни ва заргарлик санъатида анъанавий бўлмаган буюмлар яратувчи рассомлик ижоди б-н боғлиқ малакали якка тартибдаги муаллифлик безак санъати.
Халқ А.С.ини ривожлантириш, унинг унутилган турларини қайта тиклаш ва тарақкий эттиришда «Усто» бирлашмаси (1978) муҳим роль ўйнади. Кулоллик, кандакорлик, тош, ёғоч ва ганч ўймакорлиги, наққошлик, заргарлик санъати, зардўзлик, гиламчилик ва кигизчилик, лок миниатюраси, бадиий тўқимачилик, носқовоқ, тўқима рўзғор буюмлари, чинни, шиша буюмлар тайёрлаш ва б. А.с. турлари ривожланмоқда. Ганч ўймакорлигини меъморий безакларда қўллаш бу тўрнинг барча мактаблари анъаналарини ривожлантиришга эътиборни оширди. Усталар турли мактаб анъаналарини уйғунлаштириб, ўта эҳтиёткорлик б-н меъморий безаклар мужассамотига ки-ритмоқда. Бадиий ҳаётда рўй бераётган жараённинг таъсири ҳамда маҳаллий бадиий анъаналарнинг бойлиги бадиий тажрибада анъанавий бўлмаган якка тартибдаги муаллифлик безак санъатини ривожлантирмоқда. Бадиий тўқимачилик, чинни, шиша, кулоллик буюмлари кўргазмаларда тез-тез намойиш зтилмоқда, айни пайтда шаҳар маиший, меъморий ва б. муҳитини бойитиш воситасига айланмоқда. Жумладан анъанавий бўлмаган кулоллик, гобелен тайёрлаш ривожланмоқда, усталарнинг ишлари кўргазмаларда намойиш этилмоқда. 70- й.лардан кулоллик асарлари Тошкент ва б. шаҳарлардаги жамоат биноларини безамоқда: Халқлар дўстлиги саройи, «Чорсу» меҳмонхонаси, Тошкент метрополитени бекатлари ва б. Ўзбекистон республикаси мустақиллиги Ас.нинг барча шаклларини ривожига мус-таҳкам замин яратди. Шунингдек, Ўзбекистон ҳудудида қадимдан шаклланган, жаҳонга машҳур нафис санъатлар мактабларининг ноёб анъаналарини авайлаб асраш, ўрганиш, бойитиб бориш, миллим тасвирий, амалий, миниатюра санъатининг нодир дурдоналарини дунёга олиб чиқиш ва тарғиб қилиш, нафис санъатлар соҳасидаги илмий изланишларни и.ч.га татбиқ этиш, замон талабларига мос бадиий таълим тизимини барпо этиш, юқори малакали мутахассислар тайёрлаш, академик и.т. ишларини такомиллаштириш мақсадида Ўзбекистон Бадиий академияси ташкил этилди (1997 й. 23 янв. қарори). «Халқ бадиий ҳунармандчиликларини ва амалий санъатини янада ривожлантиришни давлат йўли б-н қўллаб-қувватлаш чора-тадбирлари тўғрисида»ги (1997 й. 31 март) қарори миллий маданиятни ривожлантиришда халқ бадиий ҳунармандчиликлари ва А.с.нинг аҳамиятини ошириш, қўлда ишланадиган юксак бадиий буюмларни тайёрлаш асрий анъаналарини ва ўзига хос турларини қайта тиклаш ҳамда халқ ҳунармандларига давлат томонидан мадад кўрсатишда муҳим аҳамият касб этади. Халқ анъанавий А.с.нинг янгидан тикланиши ва ривожланиши ҳар йили Наврўзда ўтказиладиган А.с. асарлари кўргазмасида намоён бўлмоқда. А.с.нинг ҳамма соҳаларида профессионал рассом, ҳайкалтарошлар ўртасида ҳамкорлик мавжуд. А.с.нинг шаклланиши, тараққиёти жараёнида бадиий услублар алмашинуви санъатнинг бошқа турлари б-н боғлиқ равишда давом этади.
Акбар Ҳакимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.