Amazonka
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 386-b. — ziyouz.com
Amazonka — Jan. Amerikadagi daryo, sersuvligi va havzasi maydonining kattaligi jihatidan dunyoda birinçi örinda, uzunligi jihatidan (6,4 ming km, Ukayali irmoği b-n taxminan 7 ming km) Nil daryosidan keyin ikkinçi örinda turadi. A. 7180 ming km2 maydondan suv yiğadi. Asosiy irmoği — Maranon. Şarqiy Kordilyera toğ tizmasini kesib ötgandan keyin Amazonka payettekisligiga çiqadi va Ukayali daryosi b-n qöşilib A.ni hosil qiladi. A.ga taxm. 500 irmoq quyiladi, köpçiligi yirik daryo hisoblanadi. Öng tomondan Ukayali, Jurua, Madeyra, Tapajos, Şingu, çapdan — Isa, Yapura, Riu-Negru daryolari qöşilib kengaya boradi, örta oqimida 5 km, dengizga quyiliş oldida 80—150 km gaça kengayadi. A.ning çuqurligi örta oqimida taxm. 70 m, quyiliş joyida 15—45 m. Dare doim sersuv, may — iyunda toşadi. A. yil davomida öz havzasidan 1 mlrd. t loyka oqizib keladi. Örtaça suv sarfi 220 ming m3/sek. Aling irmoqlarida yirik viktoriya-regiya ösimligi ösadi, suv hayvonlaridan lamantinlar, delfinlar, suv çöçqalari yaşaydi. 2000 baliq turi bor. A. kemalar qatnay oladigan qismining uz. 4300 km. Manaus ş.gaça (okeandan 1690 km) yirik okean kemalari qatnaydi. Asosiy portlari: Ikitos, Manaus, Obidus, Santarel, Belen.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АМАЗОНКА — Жан. Америкадаги дарё, серсувлиги ва ҳавзаси майдонининг катталиги жиҳатидан дунёда биринчи ўринда, узунлиги жиҳатидан (6,4 минг км, Укаяли ирмоғи б-н тахминан 7 минг км) Нил дарёсидан кейин иккинчи ўринда туради. А. 7180 минг км2 майдондан сув йиғади. Асосий ирмоғи — Мараньон. Шарқий Кордильера тоғ тизмасини кесиб ўтгандан кейин Амазонка паеттекислигига чиқади ва Укаяли дарёси б-н қўшилиб А.ни ҳосил қилади. А.га тахм. 500 ирмоқ қуйилади, кўпчилиги йирик дарё ҳисобланади. Ўнг томондан Укаяли, Журуа, Мадейра, Тапажос, Шингу, чапдан — Иса, Япура, Риу-Негру дарёлари қўшилиб кенгая боради, ўрта оқимида 5 км, денгизга қуйилиш олдида 80—150 км гача кенгаяди. А.нинг чуқурлиги ўрта оқимида тахм. 70 м, қуйилиш жойида 15—45 м. Даре доим серсув, май — июнда тошади. А. йил давомида ўз ҳавзасидан 1 млрд. т лойка оқизиб келади. Ўртача сув сарфи 220 минг м3/сек. Алинг ирмоқларида йирик виктория-регия ўсимлиги ўсади, сув ҳайвонларидан ламантинлар, дельфинлар, сув чўчқалари яшайди. 2000 балиқ тури бор. А. кемалар қатнай оладиган қисмининг уз. 4300 км. Манаус ш.гача (океандан 1690 км) йирик океан кемалари қатнайди. Асосий портлари: Икитос, Манаус, Обидус, Сантарел, Белен.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.