Ameritsiy
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 411-b. — ziyouz.com
Ameritsiy (Americium), Am — sun'iy yöl b-n olingan radioaktiv kimyoviy element, aktinoidlarga kiradi; tartib raqami 95. Barqaror izotoplari yöq. Plutoniy (239Ri) ni neytronlar b-n nurlantirib, sintez qilingan (1944 y. oxiri — 1945 y. boşlarida). Lantanoidlar qatorida lantandan keyin 6-örinda turadigan element yevropiy deb atalganidek, aktinoidlar qatorida aktiniydan keyin 6-örinda turadigan A. ga ham «Amerika» sözidan olinib, A.nomi berilgan. Massasining soni 237 dan 246 gaça bölgan izotoplari ma'lum, ular a-nurlanuvçilardir. Eng uzoq, yaşaydigan izotoplaridan 241Ap1 va 243At (yarim parçalaniş davri T'=2 — 7370 y.) özidan a-nurlar çiqarib turadi (a-nurlaniş u-nurlaniş iştirokida boradi). Elementar A.- kumuş rang metall, suyuklaniş t-rasi 995°, qaynaş t-rasi 2607°. A va uning qattiq birikmalari özidan a-nurlar çikarib turadigan bölgani uçun qoronğida yoğdu soçadi. Valentligi birikmalarda 3 dan 6 gaça, eritmalarda köpinça 3. Uç valentli A. eritmalari puşti rangli böladi. Kimyoviy xossalariga köra u lantanoidlarga öxşaş. Kislorod ta'sirida (uning tanqisligida) oksidlanib ameritsiy oksidini AtO, suyultirilgan kislota b-n özaro ta'sirlanib At3Q tuzlarini, gaz holidagi vodorod b-n 50° dayoq reaksiyaga kirişib, digidrid AtN2, trigidridni AtN3 hosil qiladi. A. kimyosi ustidagi işlar uning asosan bir izotopi — «'Am dan foydalanib bajarilgan, qolgan izotoplarini işlatiş uçun kifoya qiladigan miqdorda oliş qiyin. 241Am berilliy b-n birga neytron manbalari tayyorlaş uçun işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АМЕРИЦИЙ (Americium), Am — сунъий йўл б-н олинган радиоактив кимёвий элемент, актиноидларга киради; тартиб рақами 95. Барқарор изотоплари йўқ. Плутоний (239Ри) ни нейтронлар б-н нурлантириб, синтез қилинган (1944 й. охири — 1945 й. бошларида). Лантаноидлар қаторида лантандан кейин 6-ўринда турадиган элемент европий деб аталганидек, актиноидлар қаторида актинийдан кейин 6-ўринда турадиган А. га ҳам «Америка» сўзидан олиниб, А.номи берилган. Массасининг сони 237 дан 246 гача бўлган изотоплари маълум, улар а-нурланувчилардир. Энг узоқ, яшайдиган изотопларидан 241Ап1 ва 243Ат (ярим парчаланиш даври Т’=2 — 7370 й.) ўзидан а-нурлар чиқариб туради (а-нурланиш у-нурланиш иштирокида боради). Элементар А.- кумуш ранг металл, суюкланиш т-раси 995°, қайнаш т-раси 2607°. А ва унинг қаттиқ бирикмалари ўзидан а-нурлар чикариб турадиган бўлгани учун қоронғида ёғду сочади. Валентлиги бирикмаларда 3 дан 6 гача, эритмаларда кўпинча 3. Уч валентли А. эритмалари пушти рангли бўлади. Кимёвий хоссаларига кўра у лантаноидларга ўхшаш. Кислород таъсирида (унинг танқислигида) оксидланиб америций оксидини АтО, суюлтирилган кислота б-н ўзаро таъсирланиб Ат3Қ тузларини, газ ҳолидаги водород б-н 50° даёқ реакцияга киришиб, дигидрид АтН2, тригидридни АтН3 ҳосил қилади. А. кимёси устидаги ишлар унинг асосан бир изотопи — «’Am дан фойдаланиб бажарилган, қолган изотопларини ишлатиш учун кифоя қиладиган миқдорда олиш қийин. 241Am бериллий б-н бирга нейтрон манбалари тайёрлаш учун ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.