Amfidiploidlar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 456–457-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Amfidiploidlar (yun amphiyonida, atrofida, diploos — juft va eidos — köriniş, tur), allotetraploidlar — turlararo çatiştiriş asosida paydo bölgan duragaylar xromosomalarining ikkita diploid töplamiga ega bölgan organizmlar. A. organizm har bir turdan bittadan diploid xromosomalar töplamini oladi. Turkumlararo allotetraploidlar — birinçi marta 20-y. boşida G. D. Karpeçenko tomonidan turp b-n karamni çatiştiriş orqali olingan. Keyinçalik A. javdar b-n buğdoy tritikale, buğdoy b-n buğdoyiq — buğdoy-buğdoyiq duragaylari olingan. A. dastlabki turlarning belgilarini mujassamlaştirgan böladi. Mac, turp b-n karam duragayi rafanobrassika mevasi qözoğining bir qismi turp, ikkinçi qismi esa karam qözoğiga öxşaş böladi. B. L. Astaurov ipak qurtlarining ikkita turi (Bombyx mori va V. mandarina)ni çatiştiriş orqali A.ni oliş mumkinligini isbotlaydi. A.ning har bir xromosomasi özining gomologiga ega bölişi, meyozda jinsiy hujayralarning vujudga kelişi normal keçişi tufayli A. organizmlar serpuşt böladi. A. tabiiy va sun'iy yöllar: uruğlangan tuxumhujayradagi yoki birinçi avlod (F,) duragaylarining yoş murtagi xromosomalari sonini ikki hissa orttiriş; ikkinçi avlodda (F2) amfidiploidlikka olib keluvçi reduksiyalanmagan gametalarni duragaylar birinçi avlodida (Ğ,) hosil qiliş; autotetraploid formalarni çatiştiriş va diploid gametalarni qöşiş; Ğ, duragayning arxesporiy töqimasida xromosomalar sonini ikki hissa köpaytiriş va b. natijasida olinadi. Tabiiy şaroitda A. bölinayotgan hujayra xromosomalarining qutblarga ajraliş mexaniz-miga turli omillar (haddan taşqari yuqori yoki past harorat, töqimaning mexanik yoki kimyoviy şikastlanişi) ta'sirida vujudga keladi. Hujayra bölinişidagi buzilişlar böliniş urçiği funksiyasining töxtaşiga sabab böladi va natijada xromosomalarning qutblarga ajralişi, ya'ni navbatdagi sitokinez sodir bölmaydi.
Seleksiyada A.dan turlararo duragaylar puştsizligini bartaraf etişda foydalaniladi. A. tur hosil böliş jarayonida muhim ahamiyatga ega, ulardan qad. turlarni tiklaş (resintez) maqsadida foydalaniş mumkin. Mas, yovvoyi olça (Prunus divarica va R. spinosa)ni çatiştiriş orqali ekiladigan olxöri (P. domestica)ning olinişi olxörini turlararo duragaylaş natijasida kelib çiqqanligini körsatadi.
Sayfillo Töyçiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АМФИДИПЛОИДЛАР (юн amphiёнида, атрофида, diploos — жуфт ва eidos — кўриниш, тур), аллотетраплоидлар — турлараро чатиштириш асосида пайдо бўлган дурагайлар хромосомаларининг иккита диплоид тўпламига эга бўлган организмлар. А. организм ҳар бир турдан биттадан диплоид хромосомалар тўпламини олади. Туркумлараро аллотетраплоидлар — биринчи марта 20-й. бошида Г. Д. Карпеченко томонидан турп б-н карамни чатиштириш орқали олинган. Кейинчалик А. жавдар б-н буғдой тритикале, буғдой б-н буғдойиқ — буғдой-буғдойиқ дурагайлари олинган. А. дастлабки турларнинг белгиларини мужассамлаштирган бўлади. Mac, турп б-н карам дурагайи рафанобрассика меваси қўзоғининг бир қисми турп, иккинчи қисми эса карам қўзоғига ўхшаш бўлади. Б. Л. Астауров ипак қуртларининг иккита тури (Bombyx mori ва В. mandarina)ни чатиштириш орқали А.ни олиш мумкинлигини исботлайди. А.нинг ҳар бир хромосомаси ўзининг гомологига эга бўлиши, мейозда жинсий ҳужайраларнинг вужудга келиши нормал кечиши туфайли А. организмлар серпушт бўлади. А. табиий ва сунъий йўллар: уруғланган тухумҳужайрадаги ёки биринчи авлод (F,) дурагайларининг ёш муртаги хромосомалари сонини икки ҳисса орттириш; иккинчи авлодда (F2) амфидиплоидликка олиб келувчи редукцияланмаган гаметаларни дурагайлар биринчи авлодида (Ғ,) ҳосил қилиш; аутотетраплоид формаларни чатиштириш ва диплоид гаметаларни қўшиш; Ғ, дурагайнинг археспорий тўқимасида хромосомалар сонини икки ҳисса кўпайтириш ва б. натижасида олинади. Табиий шароитда А. бўлинаётган ҳужайра хромосомаларининг қутбларга ажралиш механиз-мига турли омиллар (ҳаддан ташқари юқори ёки паст ҳарорат, тўқиманинг механик ёки кимёвий шикастланиши) таъсирида вужудга келади. Ҳужайра бўлинишидаги бузилишлар бўлиниш урчиғи функциясининг тўхташига сабаб бўлади ва натижада хромосомаларнинг қутбларга ажралиши, яъни навбатдаги цитокинез содир бўлмайди.
Селекцияда А.дан турлараро дурагайлар пуштсизлигини бартараф этишда фойдаланилади. А. тур ҳосил бўлиш жараёнида муҳим аҳамиятга эга, улардан қад. турларни тиклаш (ресинтез) мақсадида фойдаланиш мумкин. Мас, ёввойи олча (Prunus divarica ва Р. spinosa)ни чатиштириш орқали экиладиган олхўри (P. domestica)нинг олиниши олхўрини турлараро дурагайлаш натижасида келиб чиққанлигини кўрсатади.
Сайфилло Тўйчиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.