Aminlar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 414–415-b. — ziyouz.com
Aminlar — ammiakdagi vodorod atomlarining organik radi kallarga almaşinişidan hosil bölgan birik malar. Ammiakdagi neçta vodorod atomi radikalga almaşinganiga qarab, birlamçi, ikkilamçi va, nihoyat, uçlamçi A. deyiladi. A. molekulasidagi aminoguruh soniga qarab mono-A., di-A. va uç-A.ga bölinadi. Ular, ammiak singari, asos xos-salarini namoyon qiladi, lekin aromatik A. ammiakka nisbatan ança kuçsiz, alifatik A. esa kuçli böladi. A., odatda nitrobirikmalarni qaytariş yoki uglevodorodlarning galogenli hosilalariga ammiak ta'sir ettiriş yöli b-n olinadi. Ular içida eng ahamiyatlisi aromatik A.dir. Uni ilk bor 1842 y.da N. N. Zinin sintez qilgan. 1849 y.da esa Ş. Vyurs alifatik A. ni kaşf qildi. A.ning ba'zilari tabiatda erkin holda alkaloidlar, aminokislotalar tarzida uçraydi. Ular böyoq sanoatida, plastmassalar olişda, tibbiyotda juda köp qöllaniladigan sulfanilamid preparatlar olişda işlatiladi (yana q. Biogen aminlar).
Q.: Biogen aminlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АМИНЛАР — аммиакдаги водород атомларининг органик ради калларга алмашинишидан ҳосил бўлган бирик малар. Аммиакдаги нечта водород атоми радикалга алмашинганига қараб, бирламчи, иккиламчи ва, ниҳоят, учламчи А. дейилади. А. молекуласидаги аминогуруҳ сонига қараб моно-А., ди-А. ва уч-А.га бўлинади. Улар, аммиак сингари, асос хос-саларини намоён қилади, лекин ароматик А. аммиакка нисбатан анча кучсиз, алифатик А. эса кучли бўлади. А., одатда нитробирикмаларни қайтариш ёки углеводородларнинг галогенли ҳосилаларига аммиак таъсир эттириш йўли б-н олинади. Улар ичида энг аҳамиятлиси ароматик А.дир. Уни илк бор 1842 й.да Н. Н. Зинин синтез қилган. 1849 й.да эса Ш. Вюрц алифатик А. ни кашф қилди. А.нинг баъзилари табиатда эркин ҳолда алкалоидлар, аминокислоталар тарзида учрайди. Улар бўёқ саноатида, пластмассалар олишда, тиббиётда жуда кўп қўлланиладиган сульфаниламид препаратлар олишда ишлатилади (яна қ. Биоген аминлар).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.