Aminokislotalar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 417-b. — ziyouz.com
Aminokislotalar - molekulasida amin va karboksil guruhi bölgan organik birikmalar, ösimlik hamda hayvon oqsilining asosiy elementa hisoblanadi. A— rangsiz, suvda eruvçan kristall moddalar. 200 ta tabiiy A. ma'lum. Lekin oqsillar tarkibida faqat 20 A. va ularning 2 ta amidi uçraydi. Qolganlari oqsillar tarkibiga kirmaydi. A.ning D-yoki L-qatorga tegişligini N va NH2 guruhning uglerod atomida qanday joylaşganligi körsatadi. Deyarli barça tabiiy A L-qatoriga kiradi. D-qatorga mansub A. tabiatda kamdan-kam bölib, mikroorganizmlar tarkibida topilgan. Aning L-formasi ösimliklar tomonidan yaxşi özlaştiriladi va u moddalar almaşinuvining barça jarayonlarida qatnaşadi, lekin D-formalarini ösimliklar özlaştira olmaydi, ba'zan ular moddalar almaşinuvi jarayonlarini töxtatib qöyadi. Bu organizmning fermentativ sistemasi A.ning L-qatoriga moslaşganligidan darak beradi. A. organizmda erkin holda va oqsillar yoki b. birikmalar tarkibida uçraydi. Oqsillar sintezi uçun a formali 20 A.— proteinogen A. (lizin, gistidin, arginin, aspartat kislota, asparagin, treonin, serii, glutamat kislota, glutamin, prolin, glitsin, alanin, sistein, izoleysin, leysin, metionin, valin, tirozin, fenilalanin va triptofan)dan foydalaniladi. Oqsillar tarkibida uçraydigan A. esa ularning fermentativ özgarişi natijasida hosil böladi. Ayrim A. hayvon va odam organizmidan sintezlanmaydi. Bu almaşinmaydigan aminokislotalardir. Odam organizmi uçun 8 (triptofan, fenilalanin, metionin, lizin, valin, treonin, izoleysin va leysin) almaşinmaydigan A bor.
Ösimliklar özi uçun zarur bölgan barça azotli birikmalarni sintezlaş qobiliyatiga ega. A. sintezi jarayonida ammiakli azot organik birikmalarga aylanadi. Ösimliklarda hosil bölgan A. uzluksiz almaşinib turadi. Ular asosan, oqsillar sintezi uçun sarflanadi, şuningdek, dekarboksillanişi, azot asoslari va b. birikmalar sintezi uçun işlatilişi, aminogruppani ajratib yuborişi, töliq oksidlanişi va organizm uçun energiya manbai bölib xizmat qilişi mumkin. Köpçilik A. tibbiyotda, çorvaçilikda, şuningdek oziq-ovqat va mikrobiologiya sanoatida qöllaniladi. Hozir A.dan öğit sifatida ham foydalanilmoqda.
Ahmad Ibrohimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АМИНОКИСЛОТАЛАР - молекуласида амин ва карбоксил гуруҳи бўлган органик бирикмалар, ўсимлик ҳамда ҳайвон оқсилининг асосий элемента ҳисобланади. А— рангсиз, сувда эрувчан кристалл моддалар. 200 та табиий А. маълум. Лекин оқсиллар таркибида фақат 20 А. ва уларнинг 2 та амиди учрайди. Қолганлари оқсиллар таркибига кирмайди. А.нинг Д-ёки L-қаторга тегишлигини Н ва NH2 гуруҳнинг углерод атомида қандай жойлашганлиги кўрсатади. Деярли барча табиий А L-қаторига киради. Д-қаторга мансуб А. табиатда камдан-кам бўлиб, микроорганизмлар таркибида топилган. Анинг L-формаси ўсимликлар томонидан яхши ўзлаштирилади ва у моддалар алмашинувининг барча жараёнларида қатнашади, лекин Д-формаларини ўсимликлар ўзлаштира олмайди, баъзан улар моддалар алмашинуви жараёнларини тўхтатиб қўяди. Бу организмнинг ферментатив системаси А.нинг L-қаторига мослашганлигидан дарак беради. А. организмда эркин ҳолда ва оқсиллар ёки б. бирикмалар таркибида учрайди. Оқсиллар синтези учун а формали 20 А.— протеиноген А. (лизин, гистидин, аргинин, аспартат кислота, аспарагин, треонин, серии, глутамат кислота, глутамин, пролин, глицин, аланин, цистеин, изолейцин, лейцин, метионин, валин, тирозин, фенилаланин ва триптофан)дан фойдаланилади. Оқсиллар таркибида учрайдиган А. эса уларнинг ферментатив ўзгариши натижасида ҳосил бўлади. Айрим А. ҳайвон ва одам организмидан синтезланмайди. Бу алмашинмайдиган аминокислоталардир. Одам организми учун 8 (триптофан, фенилаланин, метионин, лизин, валин, треонин, изолейцин ва лейцин) алмашинмайдиган А бор.
Ўсимликлар ўзи учун зарур бўлган барча азотли бирикмаларни синтезлаш қобилиятига эга. А. синтези жараёнида аммиакли азот органик бирикмаларга айланади. Ўсимликларда ҳосил бўлган А. узлуксиз алмашиниб туради. Улар асосан, оқсиллар синтези учун сарфланади, шунингдек, декарбоксилланиши, азот асослари ва б. бирикмалар синтези учун ишлатилиши, аминогруппани ажратиб юбориши, тўлиқ оксидланиши ва организм учун энергия манбаи бўлиб хизмат қилиши мумкин. Кўпчилик А. тиббиётда, чорвачиликда, шунингдек озиқ-овқат ва микробиология саноатида қўлланилади. Ҳозир А.дан ўғит сифатида ҳам фойдаланилмоқда.
Аҳмад Иброҳимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.