Amir Temur boğlari
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 428–430-b. — ziyouz.com
Amir Temur boğlari - Amir Temur Samarqand atrofida bunyod ettirgan boğlar. A.T.b. xususidagi dastlabki ma'lumotlar ötmiş tarixçilari, şoirlari, sayyohlari asarlarida uçraydi. Şuningdek, A.T. b. Örta asrlar rassomlari miniatyuralarida ham tasvirlangan.
A.T.b. tuzilişiga köra 2 turga bölingan: 1) çorboğlar — geometrik (törtburçak, töğri törtburçak) şaklda bölib, har tomoni taxm. 1 km masofaga çözilgan. Sahnidan ötgan ariqlar ularni teng 4 qismga ajratib turgan. Atrofidagi baland paxsa devorlarning har burçagida minora bölgan. Markazda saroy joylaşgan. Bunday boğlarning darvozalari şahar tarafga qaratib qurilgan; 2) tuzilişi geometrik şaklda bölmagan, tabiiy daraxtzor va çakalaklar bağrida barpo etilgan boğlar. Bunday boğlar hukmdor şikor (ov) qilişi uçun möljallangan bölib, asosiy qismi tabiiy, qöl tekkizilmagan holda saqlangan. Ularning kiçik bir qismigagina dam oliş uçun saroy, köşk va çodirlar qurilgan, hovuzlar qazilib, favvoralar örnatilgan. Bu turdagi boğlarning ösimlik va hayvonot dunyosi nihoyatda boy bölgan.
A.T.b. dan eng maşhurlari quyidagilar;
Boği Baland. Amir Temur Samarqandning şim.dagi Çöponota maqbarasi yaqinida nabirasi (Mironşohning qizi)ga atab qurdirgan. Uni barpo qilişda Eron, Ozarbayjon va b. mamlakatlar boğçilik san'ati ustalari hamda me'morlari qatnaşgan. Boğ örtasida Tabriz oq marmaridan qurilgan haşamatli qasr bölib, uning atrofidagi uzumzor, anjirzor va olmazorlar boqqa gözal bir tarovat baxş etib turgan.
Boği Behişt. Amir Temur Samarqandning ğarbida suyukli xotini Tuman oğa (Xayrunniso)ga atab qurdirgan (1378). Yozma manbalarda «Boği Jannat» nomi b-n ataladi.Tarixçi Şarafuddin Ali Yazdiyning yozişiça, boğ örtasidagi atrofi xandak b-n muhofaza etilgan sun'iy tepalik ustida Tabriz oq marmaridan kurilgan haşamatli saroy bölgan. Saroyga bir neça kötarma köpriklar orqali kirilgan. Saroyning bir tarafida hayvonot boğçasi ham bölgan.
Boği Davlatobod. Amir Temurga Hindiston yurişidan qaytgan kuni (1399 y. 22 apr.) hadya kilingan. Arxeologik tadkikotlar (I. A. Suxarev, 1936 va Ö. Alimov, 1967)ga köra, u Samarqanddan 13 km jan.da, Katta Özbekiston traktining çap tomonida bölgan. Amir Temur bu boğda zafarli yurişlardan qaytgaç, dam olgan, tantanali marosimlar ötkazgan, elçilarni kabul qilgan. Arxeologik kazişlar natijasida boğning 1350x900 m mayd.ni egallagani, atrofi baland paxsa devor b-n öralgani va unda ariqlar, 4 hovuz (biri 62x28 m, ikkitasi 25X25 m, yana biri 32x32 m) hamda saroy (poydevori 70x70 m) bölgani aniqlandi. Saroy sun'iy tepa (bal. 12 m) ustiga qurilgan, atrofi xandaq (eni 20 m) b-n öralgan. Unga 2 ta kötarma köprik orqali kirilgan.
Boği Dilkuşo (Köngil oçuvçi boğ). Amir Temur xotinlaridan biri — Töqalxonim şarafiga qurdirgan (1397). Samarqanddan 5 km şarqda, Panjakent yölining öng tomonida (qad. Hinduvon qişloği örnida) joylaşgan. Har tarafi 900 m uzunlikdagi baland paxsa devor b-n öralgan, 4 darvozasi, markazida haşamatli saroy bölgan. Saroy uç qavatli bölib, har qavatida favvora otilib turgan. Saroy devorlariga Amir Temur olib borgan uruşlardan lavhalar çizib qöyilgan. Amir Temur Ispaniya elçisi Rui Gonzales de Klavixoni ana şu boğda qabul qilgan. Bu boğ örnida hozir Dilkuşo qişloği joylaşgan.
Boği Jahonnamo (Jahon közgusi). Amir Temur Samarqanddan 7 farsax (42 km) narida, Zarafşon toği etagida qurdirgan (1398). Unda saroy va qal'a bölgan. «Zafarnoma»da yozilişiça, bu boğning hududi benihoyat katta bölib, yöqolib qolgan ot 6 oydan söng topilgan ekan.
Boği Maydon. Amir Temur Samarqandning şim.da, Çöponota tepaligi etagida qurdirgan. Tarixiy manbalarga Karaganda, boğda haşamatli bir ayvon (köşk) va qimmatbaho toşlardan yasalgan taxt bölgan. Mirzo Uluğbek bu bogni yanada obod qilgan. Bobur şu haqda bunday deb yozadi: «Bu boğning örtasida (Uluğbek) bir oliy imorat qilibdur. Çil(qirq) sutun derlar, du (ikki) oşyona (kavat), sutunlari tamomi toşdin. Bu imoratning tört burçida tört manordek burjlar qöporibturlarkim, yuqoriğa çiqar yöllar bu tört burjdindur. Özga tamom yerlarda toşdin sutunlardir. Ba'zini morpeç xiyora (burama, köpqirrali) qilibturlar. Yuqorigi oşyonaning tört tarafi ayvondir, sutunlari toşdan. Örtasi çordora uydir. Imorat kursisini tamom toşdan farş qilibdirlar». Bu boğ örni hozir ham Boği Maydon deb ataladi.
Boği Nav (Yangi boğ). Amir Temur Samarqandning jan.da qurdirgan (1404). Lolazor qişloği örnida joylaşgan. Bu boğ törtburçak şaklda bölib, atrofi baland paxsa devor b-n öralgan, har burçagida minora qad kötarib turgan. Markazida boşqa boğlardagiga nisbatan kattaroq qasr, uning oldida hovuz bölgan.
Boği Çinor. Amir Temur Samarqandning şarqida (Konigilning jan.-ğarb tarafida, hoz. «Qöş tamgalik» tepaligi örnida) barpo qildirgan (1404). Unda çinorlar köp bölgan. Markazida xoçsimon tarxli saroy joylaşgan.
Boği Şamol. Amir Temur 1397 y. nabirasi (Mironşohning qizi)ga atab qurdirgan. Samarqandning ğarbida bölgan. Undagi saroy törtburçak şaklda bölib, har tomoni 1500 qadamni taşkil qilgan. Devorlariga marmar qoplanib, sahni qora yoğoç va fil suyagidan işlangan. Bu bog joylaşgan hudud va u yerdagi ariq hozir ham «Boği Şamol» deb ataladi.
Samarqand atrofida bulardan taşqari yana bir qança boğlar bölgan. Çunonçi, Boği Böldu, Boği Zoğon, Boği Naqşi Jahon, Boği Amirzoda Şohrux, Boğça, Boği Dilafröz, Boği Şeron, Gulboğ, Lolazor, Bedana qöruği, Çumçuqlik, Ğozxona va b. şular jumlasidandir. Amir Temurning boğ quriş an'anasini temuriylardan Şohrux, Uluğbek, Bobur va b. ham davom ettirişgan.
Ötkir Alimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АМИР ТЕМУР БОҒЛАРИ - Амир Темур Самарқанд атрофида бунёд эттирган боғлар. А.Т.б. хусусидаги дастлабки маълумотлар ўтмиш тарихчилари, шоирлари, сайёҳлари асарларида учрайди. Шунингдек, А.Т. б. Ўрта асрлар рассомлари миниатюраларида ҳам тасвирланган.
А.Т.б. тузилишига кўра 2 турга бўлинган: 1) чорбоғлар — геометрик (тўртбурчак, тўғри тўртбурчак) шаклда бўлиб, ҳар томони тахм. 1 км масофага чўзилган. Саҳнидан ўтган ариқлар уларни тенг 4 қисмга ажратиб турган. Атрофидаги баланд пахса деворларнинг ҳар бурчагида минора бўлган. Марказда сарой жойлашган. Бундай боғларнинг дарвозалари шаҳар тарафга қаратиб қурилган; 2) тузилиши геометрик шаклда бўлмаган, табиий дарахтзор ва чакалаклар бағрида барпо этилган боғлар. Бундай боғлар ҳукмдор шикор (ов) қилиши учун мўлжалланган бўлиб, асосий қисми табиий, қўл теккизилмаган ҳолда сақланган. Уларнинг кичик бир қисмигагина дам олиш учун сарой, кўшк ва чодирлар қурилган, ҳовузлар қазилиб, фавворалар ўрнатилган. Бу турдаги боғларнинг ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ниҳоятда бой бўлган.
А.Т.б. дан энг машҳурлари қуйидагилар;
Боғи Баланд. Амир Темур Самарқанднинг шим.даги Чўпонота мақбараси яқинида набираси (Мироншоҳнинг қизи)га атаб қурдирган. Уни барпо қилишда Эрон, Озарбайжон ва б. мамлакатлар боғчилик санъати усталари ҳамда меъморлари қатнашган. Боғ ўртасида Табриз оқ мармаридан қурилган ҳашаматли қаср бўлиб, унинг атрофидаги узумзор, анжирзор ва олмазорлар боққа гўзал бир тароват бахш этиб турган.
Боғи Беҳишт. Амир Темур Самарқанднинг ғарбида суюкли хотини Туман оға (Хайруннисо)га атаб қурдирган (1378). Ёзма манбаларда «Боғи Жаннат» номи б-н аталади.Тарихчи Шарафуддин Али Яздийнинг ёзишича, боғ ўртасидаги атрофи хандак б-н муҳофаза этилган сунъий тепалик устида Табриз оқ мармаридан курилган ҳашаматли сарой бўлган. Саройга бир неча кўтарма кўприклар орқали кирилган. Саройнинг бир тарафида ҳайвонот боғчаси ҳам бўлган.
Боғи Давлатобод. Амир Темурга Ҳиндистон юришидан қайтган куни (1399 й. 22 апр.) ҳадя килинган. Археологик тадкикотлар (И. А. Сухарев, 1936 ва Ў. Алимов, 1967)га кўра, у Самарқанддан 13 км жан.да, Катта Ўзбекистон трактининг чап томонида бўлган. Амир Темур бу боғда зафарли юришлардан қайтгач, дам олган, тантанали маросимлар ўтказган, элчиларни кабул қилган. Археологик казишлар натижасида боғнинг 1350x900 м майд.ни эгаллагани, атрофи баланд пахса девор б-н ўралгани ва унда ариқлар, 4 ҳовуз (бири 62x28 м, иккитаси 25Х25 м, яна бири 32x32 м) ҳамда сарой (пойдевори 70x70 м) бўлгани аниқланди. Сарой сунъий тепа (бал. 12 м) устига қурилган, атрофи хандақ (эни 20 м) б-н ўралган. Унга 2 та кўтарма кўприк орқали кирилган.
Боғи Дилкушо (Кўнгил очувчи боғ). Амир Темур хотинларидан бири — Тўқалхоним шарафига қурдирган (1397). Самарқанддан 5 км шарқда, Панжакент йўлининг ўнг томонида (қад. Ҳиндувон қишлоғи ўрнида) жойлашган. Ҳар тарафи 900 м узунликдаги баланд пахса девор б-н ўралган, 4 дарвозаси, марказида ҳашаматли сарой бўлган. Сарой уч қаватли бўлиб, ҳар қаватида фаввора отилиб турган. Сарой деворларига Амир Темур олиб борган урушлардан лавҳалар чизиб қўйилган. Амир Темур Испания элчиси Руи Гонзалес де Клавихони ана шу боғда қабул қилган. Бу боғ ўрнида ҳозир Дилкушо қишлоғи жойлашган.
Боғи Жаҳоннамо (Жаҳон кўзгуси). Амир Темур Самарқанддан 7 фарсах (42 км) нарида, Зарафшон тоғи этагида қурдирган (1398). Унда сарой ва қалъа бўлган. «Зафарнома»да ёзилишича, бу боғнинг ҳудуди бениҳоят катта бўлиб, йўқолиб қолган от 6 ойдан сўнг топилган экан.
Боғи Майдон. Амир Темур Самарқанднинг шим.да, Чўпонота тепалиги этагида қурдирган. Тарихий манбаларга Караганда, боғда ҳашаматли бир айвон (кўшк) ва қимматбаҳо тошлардан ясалган тахт бўлган. Мирзо Улуғбек бу богни янада обод қилган. Бобур шу ҳақда бундай деб ёзади: «Бу боғнинг ўртасида (Улуғбек) бир олий иморат қилибдур. Чил(қирқ) сутун дерлар, ду (икки) ошёна (кават), сутунлари тамоми тошдин. Бу иморатнинг тўрт бурчида тўрт манордек буржлар қўпорибтурларким, юқориға чиқар йўллар бу тўрт бурждиндур. Ўзга тамом ерларда тошдин сутунлардир. Баъзини морпеч хиёра (бурама, кўпқиррали) қилибтурлар. Юқориги ошёнанинг тўрт тарафи айвондир, сутунлари тошдан. Ўртаси чордора уйдир. Иморат курсисини тамом тошдан фарш қилибдирлар». Бу боғ ўрни ҳозир ҳам Боғи Майдон деб аталади.
Боғи Нав (Янги боғ). Амир Темур Самарқанднинг жан.да қурдирган (1404). Лолазор қишлоғи ўрнида жойлашган. Бу боғ тўртбурчак шаклда бўлиб, атрофи баланд пахса девор б-н ўралган, ҳар бурчагида минора қад кўтариб турган. Марказида бошқа боғлардагига нисбатан каттароқ қаср, унинг олдида ҳовуз бўлган.
Боғи Чинор. Амир Темур Самарқанднинг шарқида (Конигилнинг жан.-ғарб тарафида, ҳоз. «Қўш тамгалик» тепалиги ўрнида) барпо қилдирган (1404). Унда чинорлар кўп бўлган. Марказида хочсимон тархли сарой жойлашган.
Боғи Шамол. Амир Темур 1397 й. набираси (Мироншоҳнинг қизи)га атаб қурдирган. Самарқанднинг ғарбида бўлган. Ундаги сарой тўртбурчак шаклда бўлиб, ҳар томони 1500 қадамни ташкил қилган. Деворларига мармар қопланиб, саҳни қора ёғоч ва фил суягидан ишланган. Бу бог жойлашган ҳудуд ва у ердаги ариқ ҳозир ҳам «Боғи Шамол» деб аталади.
Самарқанд атрофида булардан ташқари яна бир қанча боғлар бўлган. Чунончи, Боғи Бўлду, Боғи Зоғон, Боғи Нақши Жаҳон, Боғи Амирзода Шоҳрух, Боғча, Боғи Дилафрўз, Боғи Шерон, Гулбоғ, Лолазор, Бедана қўруғи, Чумчуқлик, Ғозхона ва б. шулар жумласидандир. Амир Темурнинг боғ қуриш анъанасини темурийлардан Шоҳрух, Улуғбек, Бобур ва б. ҳам давом эттиришган.
Ўткир Алимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.