Amir Temur maqbarasi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 430–431-b. — ziyouz.com
Amir Temur maqbarasi AMIR TEMUR MAQBARASI, Göri Amir — Samarqanddagi me'moriy yodgorlik (14-a. oxiri — 1405 i.). Xalq orasida Göri Amir yoki Göri Mir (Mir Sayyid Baraka) deb nomlanib kelinadi. Maqbaraga temuriylar sulolasiga mansub kişilar (Amir Temur, uning piri Mir Sayyid Baraka, öğillari Umarşayx, Mironşoh va Şohrux, nabi-ralari Muhammad Sulton, Ulugbek va b.) dafn etilgan. Boburning ta'kidlaşiça, dastlab Temurning nabirasi Muhammad Sulton Mirzo Samarqand qal'asi jan.da Toşqörğon — çaqarda Madrasa qurdirgan. Muhammad Sulton halok bölgaç (1403), Amir Temur uning xotirasiga maqbara quriş haqida farmon berdi. Maqbara Madrasa hovlisining töriga bunyod etilgan.
Bizgaça, asosan, peştoqli darvozasi bor hovli va maqbara binosi saqlangan. Arxeologik tadqiqotlar natijasida maqbara hovlisining ikki yonidan Muhammad Sulton qurdirgan Madrasa va xonaqoh qoddiqlari topilgan. Madrasa va xonaqoh çorsi hovlining şarqiy va ğarbiy tomonlarini egallagan. Hovlining jan.da gumbazli maqbara joylaşgan. Maqbaraga jan. dan, Uluğbek qurdirgan dalon (1424) orqali kiriladi. Maqbaraning çortoq tarhli ziyoratxonasi baland toqi — ravoqli, tepasi yozuv hoşiyalari va içki gumbaz b-n qoplangan. Taşki gumbazi 64 qobirğali, baland poygumbaz (diametri — 15 m, bal. 12,5 m)ga örnatilgan.
Ziyoratxona örtasidagi marmar panjara b-n öralgan murabba xazira sahniga qator qabrtoşlar qöyilgan. Yuqorisi (töri)da Amir Temurning harbiy yurişlarida unga hamroh bölgan va uning yuksak hurmatini qozongan Mir Sayyid Baraka sağanasi joylaşgan. Sayyid Baraka qabrining oyoq tomoniga Amir Temurning özi dafn qilingan. Uning uç tomonida Muhammad Sulton, Mironşoh, Umarşayx qabrlari bor. Keyinçalik bu yerga Temurning nabiralari va evaralarining qabr toşlari qat'iy tartibda joylaştirilgan. Temur sağanasiga qöyilgan kök nefrit qabrtoşini Uluğbek Möğulistonga qilgan yurişi vaqtida olib kelgan. Toşdagi lavhada Temurni uluğlaydigan sözlar, uning şajarasi hamda marsiyalar öymakori yozuvlarda bitilgan. Hamma sağanalar Uluğbek tomonidan yaxlit öyma marmar panjara b-n öralgan. Ziyoratxonaning şarqiy qismidagi ravoqdan zina orqali ostki qavatidagi görxonaga tuşiladi. Görxona sakkiz qirrali. Undagi sağanalar yuqrri qavatda qanday joylaşgan bölsa, bu yerda ham şu tartibda joylaşgan. Ziyoratxonadagi qabrtoşlarning har biri yuksak san'at asaridir. Ziyoratxona serhaşam bezaklarga boy. Börtma bezak kundallar zaminiga lojuvard rang gullar işlangan. Izorasi yaşil toşdan girih şaklida terilgan. Törtta çuqur ravoqlardagi darçalarga öşa vaqtda rangli oyna örnatilgan. Oltin va kumuş qandillardagi şamlar yonganda ziyoratgoh içkarisi uluğvor va afsonaviy tus olgan. Taşqarisi sirkor ğiştçalar b-n bezatilgan. Gumbaz va uning poyidagi bezaklar, turli arabiy yozuvlar alohida közga taşlanadi. Maqbara darçalarida yoğoçdan işlangan nafis panjaralar, eşiklarida esa murakkab qöş zaminli öymakor bezaklar bölgan. Maqbaraning ğarbiy tomoniga baland peştoq yondaşgan. Taxminlarga köra bu peştoq qoldiklari 17-a.ga mansub.
Maqbaraning mutanosiblik nisbati, naqşlari, turli bezaklari katta mahorat b-n bajarilgan. Taşqi peştoq darvozasining tepasida me'mor — usta «Muhammad binni Mahmud al-banno Isfaxoniy» nomi saqlangan. Keyinçalik maqbara bir neça bor ta'mirlandi, gumbazi qayta tiklanib, xonaqoh va Madrasa qoldiqlari kavlab topildi, içki va taşqi bezaklar ta'mir etildi. 1941 y.da musulmon odatiga zid ravişda Amir Temur va Uluğbek qabrlari oçib tekşirilib, ular ruhlari bezovta etildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АМИР ТЕМУР МАҚБАРАСИ, Гўри Амир — Самарқанддаги меъморий ёдгорлик (14-а. охири — 1405 и.). Халқ орасида Гўри Амир ёки Гўри Мир (Мир Саййид Барака) деб номланиб келинади. Мақбарага темурийлар сулоласига мансуб кишилар (Амир Темур, унинг пири Мир Саййид Барака, ўғиллари Умаршайх, Мироншоҳ ва Шоҳрух, наби-ралари Муҳаммад Султон, Улугбек ва б.) дафн этилган. Бобурнинг таъкидлашича, дастлаб Темурнинг набираси Муҳаммад Султон Мирзо Самарқанд қалъаси жан.да Тошқўрғон — чақарда Мадраса қурдирган. Муҳаммад Султон ҳалок бўлгач (1403), Амир Темур унинг хотирасига мақбара қуриш ҳақида фармон берди. Мақбара Мадраса ҳовлисининг тўрига бунёд этилган.
Бизгача, асосан, пештоқли дарвозаси бор ҳовли ва мақбара биноси сақланган. Археологик тадқиқотлар натижасида мақбара ҳовлисининг икки ёнидан Муҳаммад Султон қурдирган Мадраса ва хонақоҳ қоддиқлари топилган. Мадраса ва хонақоҳ чорси ҳовлининг шарқий ва ғарбий томонларини эгаллаган. Ҳовлининг жан.да гумбазли мақбара жойлашган. Мақбарага жан. дан, Улуғбек қурдирган далон (1424) орқали кирилади. Мақбаранинг чортоқ тарҳли зиёратхонаси баланд тоқи — равоқли, тепаси ёзув ҳошиялари ва ички гумбаз б-н қопланган. Ташки гумбази 64 қобирғали, баланд пойгумбаз (диаметри — 15 м, бал. 12,5 м)га ўрнатилган.
Зиёратхона ўртасидаги мармар панжара б-н ўралган мурабба хазира саҳнига қатор қабртошлар қўйилган. Юқориси (тўри)да Амир Темурнинг ҳарбий юришларида унга ҳамроҳ бўлган ва унинг юксак ҳурматини қозонган Мир Саййид Барака сағанаси жойлашган. Саййид Барака қабрининг оёқ томонига Амир Темурнинг ўзи дафн қилинган. Унинг уч томонида Муҳаммад Султон, Мироншоҳ, Умаршайх қабрлари бор. Кейинчалик бу ерга Темурнинг набиралари ва эвараларининг қабр тошлари қатъий тартибда жойлаштирилган. Темур сағанасига қўйилган кўк нефрит қабртошини Улуғбек Мўғулистонга қилган юриши вақтида олиб келган. Тошдаги лавҳада Темурни улуғлайдиган сўзлар, унинг шажараси ҳамда марсиялар ўймакори ёзувларда битилган. Ҳамма сағаналар Улуғбек томонидан яхлит ўйма мармар панжара б-н ўралган. Зиёратхонанинг шарқий қисмидаги равоқдан зина орқали остки қаватидаги гўрхонага тушилади. Гўрхона саккиз қиррали. Ундаги сағаналар юқрри қаватда қандай жойлашган бўлса, бу ерда ҳам шу тартибда жойлашган. Зиёратхонадаги қабртошларнинг ҳар бири юксак санъат асаридир. Зиёратхона серҳашам безакларга бой. Бўртма безак кундаллар заминига ложувард ранг гуллар ишланган. Изораси яшил тошдан гириҳ шаклида терилган. Тўртта чуқур равоқлардаги дарчаларга ўша вақтда рангли ойна ўрнатилган. Олтин ва кумуш қандиллардаги шамлар ёнганда зиёратгоҳ ичкариси улуғвор ва афсонавий тус олган. Ташқариси сиркор ғиштчалар б-н безатилган. Гумбаз ва унинг пойидаги безаклар, турли арабий ёзувлар алоҳида кўзга ташланади. Мақбара дарчаларида ёғочдан ишланган нафис панжаралар, эшикларида эса мураккаб қўш заминли ўймакор безаклар бўлган. Мақбаранинг ғарбий томонига баланд пештоқ ёндашган. Тахминларга кўра бу пештоқ қолдиклари 17-а.га мансуб.
Мақбаранинг мутаносиблик нисбати, нақшлари, турли безаклари катта маҳорат б-н бажарилган. Ташқи пештоқ дарвозасининг тепасида меъмор — уста «Муҳаммад бинни Маҳмуд ал-банно Исфахоний» номи сақланган. Кейинчалик мақбара бир неча бор таъмирланди, гумбази қайта тикланиб, хонақоҳ ва Мадраса қолдиқлари кавлаб топилди, ички ва ташқи безаклар таъмир этилди. 1941 й.да мусулмон одатига зид равишда Амир Темур ва Улуғбек қабрлари очиб текширилиб, улар руҳлари безовта этилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.