Ampelografiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 440–441-b. — ziyouz.com
Ampelografiya AMPELOGRAFIYA, tokşunoslik (yun. ampelos — uzum va grafiya) — tok turlari va navlarini örganadigan fan. «A.» terminini birinçi marta polyak tabiatşunosi F. Ya. Saks (1661) qöllagan. A.ning ilmiy asoslarini ispan olimi S. Klemente tavsiflab bergan (1806). A. umumiy va xususiy A.ga bölinadi. Umumiy A. tok navlari sistematikasi, tasnifi, kelib çiqişi va tarqalişi, şuningdek tadqiqotlar hamda qiyosiy A. usullarini örganadi. Xususiy A. tok navining botanik ta'rifi, ularning agrobiologik va xöjalik nuqtai nazaridan texnologik ta'rifi hamda navlarni r-nlaştiriş masalalari b-n şuğullanadi. Tok navlarini tavsiflaşda Xalqaro ampelografiya komissiyasi ta'sis etgan (Vena, 1873) yagona tizim qabul qilingan. A. tadqiqotlari ampelografik kolleksiyalarda, davlat nav sinaş uçastkalari va uzumçilik xöjaliklarida, yovvoyi toklar böyiça esa ular ösadigan hududlarda ötkaziladi. Tadqiqotlar natijalari davriy naşr etiladigan kataloglar va «Ampelografiya» ilmiy töplamlarida e'lon qilinadi. Tok mevasi — uzumni baholaşda qand miqdori, kimyoviy tarkibi, yetiliş davri, qaysi maqsadda foydalaniş tomonlari hisobga olinadi. A. tadqiqotlari materiallari alohida kitob holida naşr etiladi, davriy naşrlarda yoritib boriladi, şuningdek Parijdagi Xalqaro uzumçilik va vinoçilik byurosi naşr etadigan Xalqaro tok navlari registri (röyxati)da e'lon qilinadi. A.ni rivojlantirişda ampelograf olimlardan M. A. Lazarevskiy, A. M. Negrul, P. X. Kiskin, Ye. A. Panaseviç, Ye. B. Ivanov, M. M. Mirzayev va b.ning hissasi katta.
A. tok genofondini örganiş va uzumçilik böyiça ma'lumotlar bankini yaratişda katta ahamiyatga ega. A. asosida tokzorlardan yuqori hosil olişning ilmiy jihatdan asoslangan texnologiya tadbirlari işlab çiqiladi, har bir viloyat tuproq-iqlim şaroitiga qarab tok navlari tanlanadi va tavsiya qilinadi. Mas, Samarqand viloyati, asosan, mayizbop uzum yetiştirişga ixtisoslaşgan. Özbekistonda tokning 100 dan ortiq mahalliy va çetdan keltirilgan navlari östirilmoqda. Keyingi 25—30 y. içida seleksioner olimlar tanlaş va çatiştiriş yöli b-n bir qança yangi tok navlarini yaratdilar (Rizamat, Soyaki, Özbekiston muskati va b.).
Mahmud Mirzayev, Rixsivoy Jörayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АМПЕЛОГРАФИЯ, токшунослик (юн. ampelos — узум ва графия) — ток турлари ва навларини ўрганадиган фан. «А.» терминини биринчи марта поляк табиатшуноси Ф. Я. Сакс (1661) қўллаган. А.нинг илмий асосларини испан олими С. Клементе тавсифлаб берган (1806). А. умумий ва хусусий А.га бўлинади. Умумий А. ток навлари систематикаси, таснифи, келиб чиқиши ва тарқалиши, шунингдек тадқиқотлар ҳамда қиёсий А. усулларини ўрганади. Хусусий А. ток навининг ботаник таърифи, уларнинг агробиологик ва хўжалик нуқтаи назаридан технологик таърифи ҳамда навларни р-нлаштириш масалалари б-н шуғулланади. Ток навларини тавсифлашда Халқаро ампелография комиссияси таъсис этган (Вена, 1873) ягона тизим қабул қилинган. А. тадқиқотлари ампелографик коллекцияларда, давлат нав синаш участкалари ва узумчилик хўжаликларида, ёввойи токлар бўйича эса улар ўсадиган ҳудудларда ўтказилади. Тадқиқотлар натижалари даврий нашр этиладиган каталоглар ва «Ампелография» илмий тўпламларида эълон қилинади. Ток меваси — узумни баҳолашда қанд миқдори, кимёвий таркиби, етилиш даври, қайси мақсадда фойдаланиш томонлари ҳисобга олинади. А. тадқиқотлари материаллари алоҳида китоб ҳолида нашр этилади, даврий нашрларда ёритиб борилади, шунингдек Париждаги Халқаро узумчилик ва виночилик бюроси нашр этадиган Халқаро ток навлари регистри (рўйхати)да эълон қилинади. А.ни ривожлантиришда ампелограф олимлардан М. А. Лазаревский, А. М. Негруль, П. X. Кискин, Е. А. Панасевич, Е. Б. Иванов, М. М. Мирзаев ва б.нинг ҳиссаси катта.
А. ток генофондини ўрганиш ва узумчилик бўйича маълумотлар банкини яратишда катта аҳамиятга эга. А. асосида токзорлардан юқори ҳосил олишнинг илмий жиҳатдан асосланган технология тадбирлари ишлаб чиқилади, ҳар бир вилоят тупроқ-иқлим шароитига қараб ток навлари танланади ва тавсия қилинади. Мас, Самарқанд вилояти, асосан, майизбоп узум етиштиришга ихтисослашган. Ўзбекистонда токнинг 100 дан ортиқ маҳаллий ва четдан келтирилган навлари ўстирилмоқда. Кейинги 25—30 й. ичида селекционер олимлар танлаш ва чатиштириш йўли б-н бир қанча янги ток навларини яратдилар (Ризамат, Сояки, Ўзбекистон мускати ва б.).
Маҳмуд Мирзаев, Рихсивой Жўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.