Amputatsiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 443–444-b. — ziyouz.com
Amputatsiya (lot. amputatio — kes-moq) — qöl-oyoqning periferik qismini yoki biror a'zoni, mas, sut bezi, töğri içak, baçadonni batamom yoki qisman kesib taşlaş operatsiyasi, gangrena, oğir şikastlaniş va b. hollarda qöllaniladi. Qöl-oyoq yoki uning bir qismini böğimdan ajratib olib kesib taşlaş ekzartikulyatsiya deb ataladi. A. qad. dan ma'lum. Hoz. zamon tibbiyoti jarohatning yiringlanib yalliğlanişiga yöl qöymaydigan bir qança çoralarni köradi. A. keng tarqalgan usuldir. A. da qöl-oyoqning kesmay qoldirilgan bölagi qimirlaydigan va protezlanadigan (yasama qöl yoki oyoq qöyiladigan) bölişi nazarda tutiladi.
AMP ibn LAYS as-Saffor (?-902) -safforiylar amiri (879—902). Manbalarning xabar berişiça, u yoşligida xaçir yetaklovçi, söng toştaroşlik b-n şuğullangan. Keyinçalik akasi Ya'qub ibn Laysta qöşilgan. Ya'qub vafot etgaç (879 y.) qöşin tomonidan sipohsolor deb tan olingan A.L. xalifaga tobeligini bildirgan. Buning evaziga u Xuroson, Fors, Isfahon, Seyiston, Kermon va Sind viloyatlarini boş-qariş huquqini olgan. Xurosonda hokimiyatni mustahkamlaş uçun raqiblari Ahmad ibn Abdulloh al-Xujustoniy, Rofe ibn Xarsama va Husayn ibn Tohirlarga qarşi kuraşgan; bu kuraş jarayonida xalifa ikki marotaba (885 y. va 890 y.) A.L.ni mansabidan olinganligi haqida farmon çiqargan, birinçi galda hatto minbardan turib uni duoibad ham qilgan; nihoyat 892 y. xalifa uning noibligini tan olgan, biroq A.L. özining sönggi raqibi Rofe ibn Xarsama ustidan faqat 896 y.gina ğalaba qilgan. Özidan avval ötgan Xuroson noiblariga öxşab u ham Movarounnahrga da'vogarlik qilgan. Xalifa 898 y. fev.da Movarounnahr taxtidan Ismoil ibn Ahmadni tuşirib örniga A.L. ötqazilgani haqida farmon çiqaradi. Biroq Ismoil raqibidan ildamroq harakat qilib 899 y. A.L.ning sarkardasi Muhammad ibn Başar qömondonligidagi qöşinni yengib, 900 y. Balx yaqinida A.L.ni asir olgan va uni Bağdodga jönatgan. Xalifa al-Mu'tadid 902 y. A.L.ni qatl ettirgan. Manbalarda yozilişiça, A.L. davlat va qöşinni qattiqqöllik b-n boşqargan. Poytaxti Nişopur va vatani Seyistonda köplab jamoat binolari qurdirgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АМПУТАЦИЯ (лот. amputatio — кес-моқ) — қўл-оёқнинг периферик қисмини ёки бирор аъзони, мас, сут бези, тўғри ичак, бачадонни батамом ёки қисман кесиб ташлаш операцияси, гангрена, оғир шикастланиш ва б. ҳолларда қўлланилади. Қўл-оёқ ёки унинг бир қисмини бўғимдан ажратиб олиб кесиб ташлаш экзартикуляция деб аталади. А. қад. дан маълум. Ҳоз. замон тиббиёти жароҳатнинг йирингланиб яллиғланишига йўл қўймайдиган бир қанча чораларни кўради. А. кенг тарқалган усулдир. А. да қўл-оёқнинг кесмай қолдирилган бўлаги қимирлайдиган ва протезланадиган (ясама қўл ёки оёқ қўйиладиган) бўлиши назарда тутилади.
AMP ибн ЛАЙС ас-Саффор (?-902) -саффорийлар амири (879—902). Манбаларнинг хабар беришича, у ёшлигида хачир етакловчи, сўнг тоштарошлик б-н шуғулланган. Кейинчалик акаси Яъқуб ибн Лайста қўшилган. Яъқуб вафот этгач (879 й.) қўшин томонидан сипоҳсолор деб тан олинган А.Л. халифага тобелигини билдирган. Бунинг эвазига у Хуросон, Форс, Исфаҳон, Сейистон, Кермон ва Синд вилоятларини бош-қариш ҳуқуқини олган. Хуросонда ҳокимиятни мустаҳкамлаш учун рақиблари Аҳмад ибн Абдуллоҳ ал-Хужустоний, Рофе ибн Харсама ва Ҳусайн ибн Тоҳирларга қарши курашган; бу кураш жараёнида халифа икки маротаба (885 й. ва 890 й.) А.Л.ни мансабидан олинганлиги ҳақида фармон чиқарган, биринчи галда ҳатто минбардан туриб уни дуоибад ҳам қилган; ниҳоят 892 й. халифа унинг ноиблигини тан олган, бироқ А.Л. ўзининг сўнгги рақиби Рофе ибн Харсама устидан фақат 896 й.гина ғалаба қилган. Ўзидан аввал ўтган Хуросон ноибларига ўхшаб у ҳам Мовароуннаҳрга даъвогарлик қилган. Халифа 898 й. фев.да Мовароуннаҳр тахтидан Исмоил ибн Аҳмадни тушириб ўрнига А.Л. ўтқазилгани ҳақида фармон чиқаради. Бироқ Исмоил рақибидан илдамроқ ҳаракат қилиб 899 й. А.Л.нинг саркардаси Муҳаммад ибн Башар қўмондонлигидаги қўшинни енгиб, 900 й. Балх яқинида А.Л.ни асир олган ва уни Бағдодга жўнатган. Халифа ал-Муътадид 902 й. А.Л.ни қатл эттирган. Манбаларда ёзилишича, А.Л. давлат ва қўшинни қаттиққўллик б-н бошқарган. Пойтахти Нишопур ва ватани Сейистонда кўплаб жамоат бинолари қурдирган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.