Amudaryo

Amudaryo — Turkiston ölkasidagi eng sersuv, yirik daryo. A.ni yunon va rimliklar Oksus yoki Oksos, arablar Jayxun, yerli xalqlar dastlab Ökuz, Balx, Vaxş, söngra Amul deb ataganlar. A. quyi va örta törtlamçi davrda Qoraqum orqali ötib, Kaspiy dengiziga quyilgan, toğlardan suv oqimi b-n keltirilgan oqiziqlarning yotqizilişi natijasida qumlar tarkib topgan. Bu haqda Abu Rayhon Beruniy «Amudaryo tarixi» asarida yozib qoldirgan. Yuqori törtlamçi davrda A. hoz. özani böyiçaoqqan. Mil. av. 10-mingyillikdan 2-ming yillikkaça Xorazm botiğini va qisman Sariqamiş botiğini töldirgan. Oqimining bir qismi jan. ga oqib, hoz. Özböy özanini vujudga keltirgan va Kaspiy dengiziga quyilgan. Şu davrda Sariqamiş böyi deltasi tarkib topgan.

Mil. av. 3-va 2-ming yilliklar orasida A. hoz. Tuyamöyin qisiğidan şim. ga Oqçadaryo özanida oqib Orol dengiziga uning jan.-şarqidan quyilgan va Oqçadaryo deltasi tarkib topgan. Mil. av. 2- va 1-ming yilliklarda A. hoz. yönalişda, ya'ni Orol dengiziga jan.dan quyila boşlagan. Mil. av. 1-ming yillikning örtasida hoz. Orol böyi Amudaryo deltasi (Orol böyi deltasi) vujudga kela boşlagan. Öşa vaqtdan A. Orol dengiziga quyilmoqda. Ba'zan oqimining bir qismi Sariqamiş köliga ham borib turgan. 13-a.da möğul bosqinçilarining Xorazm davlatiga hujumi vaqti (1220) da A.ning çap qir-ğoğidagi damba va töğonlar buzib taşlangan, natijada A. suvi yana Dovdan va Daryoliq quruq özanlari orqali Sariqamiş botiğiga oqqan. Keyinroq töğon va dambalar tiklangaç, A. yana avvalgi özani orqali Orol dengiziga quyila boşlagan. 14-a.da özaro uruşlar sababli qirğoğidagi inşootlar buzilgan, suv yana Sariqamişga oqqan, Özböy özanida suv hatto Kaspiy dengiziga yönalgan. 17-a. boşida A.ning çap qirğoğidagi tösiqlar yana qayta tiklanişi b-n suv eski özani orqali oqa boşlab, 18—19-a.larda ba'zan oqimning bir qismi Sariqamişga oqqanligi tarixiy manbalarda qayd etilgan. A. yuqori qismida Tojikiston va Özbekistonning Afğoniston b-n çegarasidan oqadi. A.ning uz. 2540 km (Vahjir — Vohondaryo b-n birga), havzasining mayd. qariyb 465 ming km2, şundan 227,3 ming km2 suv töplaydigan toğli qismiga töğri keladi. A. Afğonistonda Hindukuş toğlarining şim. yon bağridan 4950 m balandlikdagi muzlikdan boşlanadi; Vohondaryo Pomirdagi Zörköldan çiqib keladigan Pomir daryosi b-n qöşilgandan keyin Panj deb ataladi. Panjga öngdan Ğunt, Bartang, Yazğulom, Vanj, Qizilsuv irmoklari kelib qöşiladi, nihoyat, eng yirik va sersuv irmoği — Vaxş daryosi qöşilgandan söng A. nomini oladi; bu qismida unga yana çapdan Qunduzdaryo, öngdan Kofarnixon, Surxondaryo qöşiladi. Şeroboddaryo suvi esa A. ga ahyon-ahyonda yetib boradi, undan ğarbdagi Köhitangdaryo suvi ham yöl-yölakay suğorişga sarf böladi. Surxondaryo quyilgandan keyin A. ga to Orol dengiziga yetgunça 1200 km dan ziyod masofada boşqa irmoq qöşilmaydi. Zarafşon b-n Qaşqadaryo esa A.ning qad. irmoqlari bölib, ularning suvi butunlay suğorişga sarflanadi.

A.ning asosiy suv rejimi uning yuqori, toğli qismida şakllanadi. Bu joyda A. tor, ba'zan çuqur va nişabi katta özandan oqadi. Özan örta hisobda har bir km ga 4 m dan (ayrim joylarda esa 10 m dan ham köp) pasayib boradi. Şu tufayli daryo juda tez oqadi, oqimning tezligi 4—6 m3/sek. Daryo vodiysi ham tor, u Pomir toğ sistemasiga kiruvçi tik kötarilgan qoyali toğlarni aylanib ötadi. Toğ oralaridan jöşqin irmoqlar kelib qöşiladi. Vodiy eni 3—4 km dan oşmaydi, ba'zi joylardagina uçraydigan qayirlar köpinça töqayzor. Qizil-suv, Vaxş, Kofarnihon, Surxondaryo quyiladigan joylarda daryo vodiysi kengaygan va bu yerlarda oqindi jinslardan tarkib topgan terrasalarda dehqonçilik qilinadi, ba'zan terrasalar qalin töqayzorlardan iborat.

A. Surxondaryo qöşilgandan söng te-kislikdan oqa boşlaydi va taxm. Karkidan Pitnakkaça bölgan oraliqni daryoning örta oqimi deb hisoblaş mumkin. Daryo tekislikka çiqqaç, Qoraqum va Qizilqum çöllaridan ötib, Orol dengiziga quyiladi. Örta qismida özanning örtaça kengligi 1500 m. Daryoning tekislikdan oquvçi qismida nişabi kam (har bir km ga 0,2—0,3 m). Daryo oqimining tezligi kattaligidan (2—3 m/sek) özan va qirğoqlarini muttasil yemiradi, şu sababli özan doimo özgarib turadi. A.ning örta va quyi oqimida, ayniqsa, Xorazm vohasi va Qoraqalpoğistonda (Urganç, Ellikqal'a) qirğoqlarning öpiriliş hodisasi — deygiş kuzatiladi. Keyingi davrda daryo özanining yuvilişi ham kuzatilmoqda. 1990-y.lardan A. quyi oqimi Tuyamöyin suv ombori orqali boşqarilgaç, bu yerlarda deygiş hodisasining ta'siri bir oz pasaydi.

Qişda daryoning yuqori oqimida asosan qirğoqqa yaqin joylari muzlab, şovuş hosil böladi va qisqa muddat muz oqadi, Karki ş. yaqinida qiş qattiq kelgan yillari esa 10—15 kun davomida daryo yoppasiga muzlaydi. Çorjöy ş. va undan quyida daryoning yoppasiga muzlaşi undan ham uzoqrokdavom etadi. Nukus ş.dan kuyida esa daryo deyarli tört oy davomida butunlay muzlaydi. Erta bahorda ayniqsa, özan keskin burilgan va tor joylarda muz tiqilib suv sathi keskin kötariladi va ba'zan toşkinga sabab böladi.

Tekislikda A. vodiysining eni 10— 15 km bölib, ayrim joylarda 20—25 km ga yetadi. Vodiy kengaygan joyda uçta terrasa vujudga kelgan. Daryoning past toğlar orasidan ötgan joylarida vodiyning eni 350—380 m dan oşmaydi. Pitnak yaqinida Tuyamöyin, örta oqimida Duldulhatlagan va Eljik qisiklari bor. Tekislik qismida daryoning har ikkala sohilida kumgildan tarkib topgan, eni 2—3 km keladigan kayirlar uçraydi.

A.ning kuyi oqimi Pitnak yaqinidagi Tuyamöyin qisiğidan to Orol dengiziga qadar boradi, quyi oqimining uz. 500 km, şundan 325 km Nukus b-n Orol dengizi oraliğiga — daryoning hoz. deltasiga töğri keladi (k. Amudaryo deltasi).

A. sersuv daryo, muzlik va korlardan suv oladi, havzasida 1000 ga yaqin muzlik (şu jumladan, Yer kurrasidagi eng katta toğ-vodiy muzligi — Fedçenko muzligi) bor. Suv yiğiş havzasida katta maydonlarni qor dalalari egallagan.

A.da eng köp suv oqimi iyun — iyulda, eng kam oqim dek.— martda sodir böladi. Qiş mavsumida faqat grunt va zovur suvlari hisobiga töyinadi. Eng köp suv okimi Karki ş. yaqinida 9180 m3/sek (98,7 km3, 1969), eng kam suv okimi öşa joyda 465 m3/sek (1930) qayd etilgan. Örtaça köp yillik (1926—73 y.lar) suv oqimi Karki ş. yaqinida 68,1 km3 ga teng. Daryoning tölinsuv (41 km3) davri may — iyulda yuz beradi; apr.— sent.da oqim 12 km3, kuz va qişda oqim birmunça tekisroq taqsimlanadi, novegetatsiya davrida oqim 15 km3 (yoki butun okimning 22%)ni taşkil qiladi. A. da okimning miqdori Orol havzasida havo massalarining regional sirkulyatsiya xarakteriga boğliq, yoğin har 4—5 yidda kamroq tuşib, har 6—10 yilda köproq bölişi aniqlangan. A. havzasida eng sönggi suv taqçilligi davri 1995 y.dan boşlandi va 2002 y. gaça davom etişi mumkinligi başorat qilinmoqda.

60-y.lardan suv xöjaligi va suğoriş işlarining jadal rivojlanişi natijasida A. oqimi tartibi va miqdori keskin özgara boşladi. Mac, 60-y.largaça örtaça yillik oqim miqdori Karki ş. yonida 2080 m3/sek, quyi oqimi (Çatli)da esa 1500 m3/sek ni taşkil etgan. 80-y.larda ulardagi suv sarflari Karki ş. yonida 1850 m3/sek va Çatlida 170 m3/ sek ga teng böldi. A.ning Orol dengiziga kuyilişiga yaqin qismida joylaşgan Qiziljar kuzatuv manzilida undan ham kam (160 m3/sek) suv miqdori kayd etilgan. 90-y. larning 1-yarmida Orol dengizini qutqariş böyiça körilgan çora-tadbirlar natijasida A. deltasiga kelayotgan suv miqdori 1995 y.gaça birmunça ortdi (yiliga ba'zan 24,2 km3 gaça).

A. suvi tabiiy holatda (60-y.largaça) apr.— avg.da köpaygan. Lekin köplab yirik suv omborlari (Norak, Tuyamöyin va b.) qurilişi daryo suvining ma'lum darajada kamayişiga olib keldi.

60-y.largaça A. suvi nihoyatda loyqa, örta hisobda har bir m3 suvda 3740 g oqizik bölgan; örtaça yillik oqiziqlar miqdori Karki yonida 210 mln.t, deltada esa 100 mln.t ga yetgan. Ular suğoriş tizimlari va dalalarda çökib qolgan. A. ning oqiziqlarida ösimliklar uçun oziq bölgan ohak, kaliy, fosfor kabi mineral moddalar bor. Yirik suv omborlari qurilişi natijasida daryo suvining loykaligi keskin kamaydi. 80-y. larning 2-yarmi — 90-y.larning boşlarida loyqa miqdori yiliga Karki yonida 90 mln. t ga, quyi i oqimi (Çatli) da esa 18 mln. t böldi.

A.ning suv rejimi antropogen omillar ta'sirida özgarmagan davrida daryo har yili dengizga qariyb 18 mln. t tuz keltirgan. Hoz. kunda bu miqdor keskin kamaydi, lekin umumiy okim miqdorining kamayişi hisobiga daryo suvining minerallaşuv darajasi ança ortdi.

A. havzasidagi vohalardan zovur taşlamalari (yiliga örtaça 20 km3) ning qariyb yarmi daryoga oqizilişi suv şörligining ortişiga sabab bölmoqda. Surxondaryo A.ga quyilgandan söng suvning minerallaşuv darajasi örtaça 0,4—0,6 g/l ga, Tuyamöyin gidrouzelidan söng 1,0—1,2 g/l, Çatli — Temirboy oraliğida esa 1,4—2,5 g/l ga ortib bormoqda. Daryo suvining minerallaşuv darajasi mart — apr.da zovur suvlari hisobiga yuqori böladi, yezda esa qor va muzliklarning erişi b-n keskin kamayadi. A. özaniga minerallaşgan suv asosan Qarşi vohasi (7,7 g/l), daryoning Turkmaniston sohilidagi suğoriladigan yerlardan (3,5 g/l), Buxoro vohasidan (3,5 g/l) tuşadi. A.ga tuşayotgan zovur va korxonalar oqova suvlarida sulfat va xlor, magniy, natriy tuzlarining salmoği ança ortgan. Tadqiqot natijalariga köra A. suvi tarkibida azot nitrati, neft mahsulotlari, fenol, mis, rux, pestitsidlarning miqdori ruxsat etilgan meyor (REM) dan bir neça (2—5) baravar köpligi aniqlandi. Ifloslangan suv A.ning Termizdan Orol dengizigaça bölgan qismiga töğri keladi. Suvning ifloslanganligi Zarafşon, Qaşqadaryo, Quyi Amudaryo vohalaridagi aholi orasida 70-y.lardan boşlab turli kasalliklarning tarqalişiga, çorva mollarining nobud bölişiga olib kelmoqda.

Tuyamöyin suv omboridan olingan suv pestitsid, kimyoviy moddalardan tozalanib, minerallaşuv darajasi 0,6— 0,8 g/l gaça kamaytirilgaç, Nukus, Urganç, Toşhovuz ş.lariga quvurlar or-qali uzatilmoqda.

A. suvining tozaligini muhofaza qiliş uçun daryoning öng sohili böylab maxsus taşlama — Şördaryo qurilişi loyihalangan. Loyihada Surxondaryo, Qarşi, Buxoro, Qoraqalpoğiston va b. vohalarning zovur suvlarini taşlama orqali Orol dengiziga oqiziş möljallangan. Şördaryoni qaziş Buxoro viloyatida boşlandi.

A.ning suğorişda ahamiyati juda katta. Çorjöy va Xorazm vohalarida yerlar qadimdan suğorilib, dehqonçilik qilib kelinadi. A.ning suv zaxiralaridan keng miqyosda foydalaniş 80-y. lardan avj olib ketdi. A.ning yuqori qismida Vaxş, Kofarnihon, Surxondaryo kabi irmoqlaridan kanallar çiqarilib, Tojikiston va Özbekistonda yangi yerlar özlaştirildi. A.ning örta oqimida 1954 y.da Qoraqum kanali qurilişi boşlandi. Buxoro yerlarini A. suvi b-n sugoriş uçun Amu-Qoraköl kanali, Amu-Buxoro maşina kanali, Qarşi magistral kanali qurildi.

A. quyi qismida Toşsoqa, Şovot, Qiliçniyozboy, Qipçoq-Bözsuv, Suenli, Paxtaarna, Qizketken, Kegeyli, Quvonişjarma irrigatsiya tizimlarining ta'mirlanişi natijasida ayni vaqtda Taxiatoş gidrouzeli (1974) va Tuyamöyin gidrouzeli (1978) qurib bitkazildi, daryodan kanallarga suv oliş hajmi köpaydi.

Hoz. kunda A.ning eski özanlari izidan Daryoliq va Kölli taşlamalari işga tuşirilgan. Xorazm vohasidan yer osti şör suvlari Sariqamiş köliga şu taşlamalardan oqizilmoqda. Taş-lamalar orqali Sariqamiş botiğiga yiliga 4,5—5,0 km3 suv taşlanmoqda. A.ning quyi qismida 60-y.larda har birining uzunligi qariyb 100 km bölgan bir neça yirik kollektor-zovur tarmoqlari qurildi. Ularning örtaça yillik suv sarfi qariyb 5 — 20 m/sek çamasida bölib, köpçiligi suvini Orol dengizining qurib qolgan qismiga quymoqda.

A. havzasida suv taqçilligining kuçayişi b-n suv zaxirasidan oqilona foydalaniş muammosi tobora keskin laşa boşladi. A.ning suv oqimini faqat mavsumlararo tartibga solişdan taşqari köp yillik suv oqimini ham tartibga soliş zarur böldi. Buning uçun A. havzasining toğli qismida Vaxş daryosida Norak suv ombori (töliqsuv hajmi 10,5 km3, foydali suv siğimi 4,5 km3) işga tuşirildi. Loyihalangan Roğun suv ombori (töliq suv hajmi 14 km3, foydali suv siğimi 8,7 km3) va b. qurilişi daryo suvining köp yillik suv oqimini tartibga solişga imkon beradi.

1992 y.da A. va Sirdaryo suv resurslarini Tojikiston, Turkmaniston, Özbekiston, Qirğiziston va Qozoğiston davlatlari örtasida barça imkoniyatlarni töğri hisobga olgan holda taqsimlanişi uçun A. (Urganç ş.da) va Sirdaryo (Toşkent ş.da) havza suv xöjaligi boşqarmalari taşkil qilindi. Boşqarmalar yil boşida mazkur havzalarda joylaşgan mamlakatlarning suvga bölgan talabini e'tiborga olgan holda mavjud suv boyliklarini özaro taqsimlaydi (çunki har yili havzalarda turli miqdorda suv resurslari vujudga keladi). Örta Osiyo davlatlari va Qozoğiston suv xöjaligini muvofiqlaştiriş davlatlararo komissiyasi ham Amudaryodan foydalaniş b-n şuğullanadi.

A. havzasi ulkan gidroenergetika resurslariga ega. Jami gidroenergetika resurslari 63,2 mln. kVt ni taşkil qiladi. Havza böyiça mazkur gidroenergetika resurslarining 29,8% Panj, 38% Vaxş, 5,6% Kofarnihon, 3,0% Surxondaryo, 1,0% Qaşqadaryo, 5,4% Zarafşon, 17,1% A. havzalariga töğri keladi. Hozirgaça A. havzasidagi gidroenergetika resurslarining faqat 2% dan ziyodroq qismi amadda foydalanilmoqda. Işga tuşirilgan gidroinşootlarning eng kattasi Vaxş daryosining Pulisangin darasida qurilgan Norak suv ombori va GESdir. 60-y.largaça A.da suv transporti keng yölga qöyilgan edi. Lekin, keyingi yillarda Çorjöy — Qönğirot t.y.ni quriş hamda avtomobil yöllari tarmoqlarining rivojlanişi, ayni vaqtda daryoning sayozlanişi natijasida umumiy yuk taşişda A. suv transportining hissasi keskin kamayib ketdi.