Amudaryo deltasi

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 450–451-b. — ziyouz.com

Amudaryo deltasi (Orol böyi deltasi) — Jan. Orol böyidagi delta. Ğarbda Ustyurt platosining çinki, şim.da Orol dengizining 1961 y. gaça bölgan qirğoq çiziqlari, şarqda şim.- ğarbiy Qizilqum, Beltov balandligining ğarbiy va jan.-ğarbiy etaklari, Oqçadaryo deltasining şim.-ğarbiy çekkalari, jan.-şarqda Qizilqum, jan.da Sariqamiş böyi deltasiga tutaş. Mazkur çegaradagi A.d. mayd. 19 ming km2. Daryoning quyi qismi 2 qad. va bir hoz. deltadan iborat. Daryoning qad. deltalarida çap sohilda Xorazm vohasi va öng sohilda Beruniy-Törtköl vohasi vujudga kelgan. Bu vohalarda Özbekistonning Xorazm viloyati, Qoraqalpoğiston Respublikasining Törtköl, Ellikqal'a va Beruniy tumanlari, Turkmanistonning Toşhovuz ş. atrofidagi tumanlar joylaşgan.

Amudaryoning hoz. deltasida Aliovul qişloğidan şim.da daryo ikki qismga: çap sohilda Qipçokdaryo va öng sohilda Oqlaryo tarmoqlariga bölinadi. Oqlaryo asosiy özan hisoblanadi va suvning asosiy qismi uşbu özanda oqadi. Qipçoqlaryo Porlatov qişloği yaqinida yana Oqlaryoga tutaşadi.

Daryoning hoz. deltasi esa Qoraqalpoğiston Respublikasi hududida qumgil oqindilaridan tarkib topgan pasttekislik bölib, daryo böyidagi Taxiatoş ş. yonidan boşlanadi. Relyefi şim.ga qiya. Boş qismi (Nukus ş. yaqinida, mutlaq bal. 73 m) dan Orol dengizining eski qirğoq çiziğiga qadar (mutlaq bal. 53 m) 200 km masofada 20 m ga pasayadi. A.d. sathi qadimda va hozirda mavjud bölgan daryo özanlari va köl botiqlari b-n parçalangan. Deltaning allyuvial yotqiziqlari (qalinligi 142 m gaça) yuqori bör va paleogen-neogenning tub jinslari ustida vujudga kelgan. Mayda zarrali qumning qumoq hamda qumloq b-n aralaşmasi keng tarqalgan (qayir yotqiziqlari), baland qismlarida qum yoki qumloq köproq.

A.d.da Beltov, Quşxonatov, Kiziljar, Muynoqtov, Porlatov, Itkir, Xöjayli va b. qoldiq toğlar mavjud. A.d.ning iqlimi keskin kontinental. Qişi sovuq va bulutsiz. Yanv.ning örtaça t-rasi jan.da — 6,9° (Nukus) dan şim. da — 7,4° (Möynoq) gaça pasayadi. Yozi issiq va quruq. Iyulning örtaça t-rasi 27,G (Nukus)dan 26,3° (Möynoq) gaça özgaradi. Yillik yoğin kam (Taxiatoşda 79 mm, Möynoqda 105 mm), asosan qiş va bahorda yoğadi. Yil davomida şim.- şarqiy şamollar esadi. Orol dengizi va deltadagi daryo va köllarning qurib borayotganligi tufayli havo t-rasi yezda odatdagidan 2 — 3°ga ortgan, qiş ham sovuqroq, şamol harakati kuçaymoqda, havoning nisbiy namligi kamaymoqda.

Orol böyida 1961 y.dan boşlangan çöllaşiş jarayoni natijasida A.d. da tub özgarişlar sodir bölmoqda. Orol sathining tezlik b-n pasayişi, daryo suvi şörligining ortişi va unda turli kimyoviy moddalar va b.ning mavjudligi, suv tanqisligi, Orolning qurigan qismi (Orolqum) dan tuzli çanglarning havoga kötarilişi çöllaşişni tezlaştirmoqda. Deltada suv tartibining buzilişi oqibatida grunt suvlarining sathi barça joylarda keskin pasaydi (0 — 0,5 m dan 5 —10 m gaça, pastqamliklarda — 1,3 m, minerallaşuv darajasi ayrim joylarda 30 — 50 g/l va undan köp).

Amudaryo oqimining deltada tartibga solinişi tufayli köplab özanlar (Katta Jonsiz va Kiçik Jonsiz, Erkindaryo, Köhnadaryo, Madaliözak, Priyemözak, Oqboşli, Injenerözak va b.) quridi. Suv faqat Oqlaryo orqali dengizga quyilmoqda. Qipçoqlaryoda vaqt-vaqti b-n suv oqmoqda. Ravşandaryo va Toldiqlaryo özanlari kanalga aylantiriddi. 100 ga yaqin köl quridi, hozirda faqat Sudoçye köli, Moşanköl, Xöjaköl, Qorateren köli, Keusir kölida suv mavjud, minerallaşuv darajasi 3 — 5 g/l dan 30 — 45 g/l gaça (Sudoçye kölida).

Deltada grunt suvlarining buğlanişga sarf bölişi oqibatida tuproqning şörlanişi ortib avvalgi qayirli allyuvial, ötloqi, botqoq, botqoq-ötloqi tuproqlar örnida ötloqi, ötloqi-taqir, şörxok (tipik ötloqi), taqir çöl qum tuproqlari tarkib topdi. Çöllaşiş jarayonida avvalgi qamişzorlar örnini (760 ming ga) endilikda şörazor, yulğunzor, turli kserofit (qöşbarg, yantoq, oqboş), galofitlar (qorabaroq, şohilak, kermak va b.) egalladi. Qa-mişli töqayzorlar faqat suv b-n muntazam ta'minlanadigan pastqamliklarda oz maydonda saqlanib qolgan (Sudoçye köli va uning şim., şim.-şarqida, Şege, Kökköl havzalarida). Daryo özanlari yoqalaridagi 261 ming ga noyob Amudaryo töqayzorlari (turanğil, tol, jiyda) asosan qurimoqda.

Suv taqçilligi tufayli baliq ham keskin kamaydi. Faqat ayrim köllardagina oz miqdorda ovlanadi. Ondatraçilik deyarli tutatildi. Suzuvçi quşlar, töqayzorlarda yaşovçi parrandalar va b. juda kamayib ketdi. A.d.- da vujudga kelgan noqulay ekologik şaroitni yumşatiş çora-tadbirlari körilmoqda. Şamol eroziyasining oldini oliş uçun ihotazorlar bunyod etilmoqda, har yili imkoni boriça pastqamliklarga Amudaryodan suv jamğarib olinmoqda. A.d.ning jan. qismi suğoriladigan dehqonçilikda foydalaniladi. Qariyb 400 ming ga yerda şoli, paxta, don, yem-xaşak ekinlari ekiladi. Quvonişjarma, Suenli, Kegeyli kabi yirik irrigatsiya tizimlari, Boş çap sohil va b. magistral kollektorlar mavjud. Amudaryo suvining şörligi, tuproq şörligini kamaytiriş samaradorligining nihoyatda pastligi, barça yerlar zovurlar b-n töliq ta'minlanmaganligi va b. sababli suğoriladigan yerlarning meliorativ ahvoli juda oğir, tuproqlarning turli darajada şörlanganligi tufayli ekinzorlarning hosildorligi ança past.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АМУДАРЁ ДЕЛЬТАСИ (Орол бўйи дельтаси) — Жан. Орол бўйидаги дельта. Ғарбда Устюрт платосининг чинки, шим.да Орол денгизининг 1961 й. гача бўлган қирғоқ чизиқлари, шарқда шим.- ғарбий Қизилқум, Белтов баландлигининг ғарбий ва жан.-ғарбий этаклари, Оқчадарё дельтасининг шим.-ғарбий чеккалари, жан.-шарқда Қизилқум, жан.да Сариқамиш бўйи дельтасига туташ. Мазкур чегарадаги А.д. майд. 19 минг км2. Дарёнинг қуйи қисми 2 қад. ва бир ҳоз. дельтадан иборат. Дарёнинг қад. дельталарида чап соҳилда Хоразм воҳаси ва ўнг соҳилда Беруний-Тўрткўл воҳаси вужудга келган. Бу воҳаларда Ўзбекистоннинг Хоразм вилояти, Қорақалпоғистон Республикасининг Тўрткўл, Элликқалъа ва Беруний туманлари, Туркманистоннинг Тошҳовуз ш. атрофидаги туманлар жойлашган.

Амударёнинг ҳоз. дельтасида Алиовул қишлоғидан шим.да дарё икки қисмга: чап соҳилда Қипчокдарё ва ўнг соҳилда Оқларё тармоқларига бўлинади. Оқларё асосий ўзан ҳисобланади ва сувнинг асосий қисми ушбу ўзанда оқади. Қипчоқларё Порлатов қишлоғи яқинида яна Оқларёга туташади.

Дарёнинг ҳоз. дельтаси эса Қорақалпоғистон Республикаси ҳудудида қумгил оқиндиларидан таркиб топган пасттекислик бўлиб, дарё бўйидаги Тахиатош ш. ёнидан бошланади. Рельефи шим.га қия. Бош қисми (Нукус ш. яқинида, мутлақ бал. 73 м) дан Орол денгизининг эски қирғоқ чизиғига қадар (мутлақ бал. 53 м) 200 км масофада 20 м га пасаяди. А.д. сатҳи қадимда ва ҳозирда мавжуд бўлган дарё ўзанлари ва кўл ботиқлари б-н парчаланган. Дельтанинг аллювиал ётқизиқлари (қалинлиги 142 м гача) юқори бўр ва палеоген-неогеннинг туб жинслари устида вужудга келган. Майда заррали қумнинг қумоқ ҳамда қумлоқ б-н аралашмаси кенг тарқалган (қайир ётқизиқлари), баланд қисмларида қум ёки қумлоқ кўпроқ.

А.д.да Белтов, Қушхонатов, Кизилжар, Муйноқтов, Порлатов, Иткир, Хўжайли ва б. қолдиқ тоғлар мавжуд. А.д.нинг иқлими кескин континентал. Қиши совуқ ва булутсиз. Янв.нинг ўртача т-раси жан.да — 6,9° (Нукус) дан шим. да — 7,4° (Мўйноқ) гача пасаяди. Ёзи иссиқ ва қуруқ. Июлнинг ўртача т-раси 27,Г (Нукус)дан 26,3° (Мўйноқ) гача ўзгаради. Йиллик ёғин кам (Тахиатошда 79 мм, Мўйноқда 105 мм), асосан қиш ва баҳорда ёғади. Йил давомида шим.- шарқий шамоллар эсади. Орол денгизи ва дельтадаги дарё ва кўлларнинг қуриб бораётганлиги туфайли ҳаво т-раси езда одатдагидан 2 — 3°га ортган, қиш ҳам совуқроқ, шамол ҳаракати кучаймоқда, ҳавонинг нисбий намлиги камаймоқда.

Орол бўйида 1961 й.дан бошланган чўллашиш жараёни натижасида А.д. да туб ўзгаришлар содир бўлмоқда. Орол сатҳининг тезлик б-н пасайиши, дарё суви шўрлигининг ортиши ва унда турли кимёвий моддалар ва б.нинг мавжудлиги, сув танқислиги, Оролнинг қуриган қисми (Оролқум) дан тузли чангларнинг ҳавога кўтарилиши чўллашишни тезлаштирмоқда. Дельтада сув тартибининг бузилиши оқибатида грунт сувларининг сатҳи барча жойларда кескин пасайди (0 — 0,5 м дан 5 —10 м гача, пастқамликларда — 1,3 м, минераллашув даражаси айрим жойларда 30 — 50 г/л ва ундан кўп).

Амударё оқимининг дельтада тартибга солиниши туфайли кўплаб ўзанлар (Катта Жонсиз ва Кичик Жонсиз, Эркиндарё, Кўҳнадарё, Мадалиўзак, Приемўзак, Оқбошли, Инженерўзак ва б.) қуриди. Сув фақат Оқларё орқали денгизга қуйилмоқда. Қипчоқларёда вақт-вақти б-н сув оқмоқда. Равшандарё ва Толдиқларё ўзанлари каналга айлантиридди. 100 га яқин кўл қуриди, ҳозирда фақат Судочье кўли, Мошанкўл, Хўжакўл, Қоратерен кўли, Кеусир кўлида сув мавжуд, минераллашув даражаси 3 — 5 г/л дан 30 — 45 г/л гача (Судочье кўлида).

Дельтада грунт сувларининг буғланишга сарф бўлиши оқибатида тупроқнинг шўрланиши ортиб аввалги қайирли аллювиал, ўтлоқи, ботқоқ, ботқоқ-ўтлоқи тупроқлар ўрнида ўтлоқи, ўтлоқи-тақир, шўрхок (типик ўтлоқи), тақир чўл қум тупроқлари таркиб топди. Чўллашиш жараёнида аввалги қамишзорлар ўрнини (760 минг га) эндиликда шўразор, юлғунзор, турли ксерофит (қўшбарг, янтоқ, оқбош), галофитлар (қорабароқ, шоҳилак, кермак ва б.) эгаллади. Қа-мишли тўқайзорлар фақат сув б-н мунтазам таъминланадиган пастқамликларда оз майдонда сақланиб қолган (Судочье кўли ва унинг шим., шим.-шарқида, Шеге, Кўккўл ҳавзаларида). Дарё ўзанлари ёқаларидаги 261 минг га ноёб Амударё тўқайзорлари (туранғил, тол, жийда) асосан қуримоқда.

Сув тақчиллиги туфайли балиқ ҳам кескин камайди. Фақат айрим кўллардагина оз миқдорда овланади. Ондатрачилик деярли тутатилди. Сузувчи қушлар, тўқайзорларда яшовчи паррандалар ва б. жуда камайиб кетди. А.д.- да вужудга келган ноқулай экологик шароитни юмшатиш чора-тадбирлари кўрилмоқда. Шамол эрозиясининг олдини олиш учун иҳотазорлар бунёд этилмоқда, ҳар йили имкони борича пастқамликларга Амударёдан сув жамғариб олинмоқда. А.д.нинг жан. қисми суғориладиган деҳқончиликда фойдаланилади. Қарийб 400 минг га ерда шоли, пахта, дон, ем-хашак экинлари экилади. Қувонишжарма, Суэнли, Кегейли каби йирик ирригация тизимлари, Бош чап соҳил ва б. магистрал коллекторлар мавжуд. Амударё сувининг шўрлиги, тупроқ шўрлигини камайтириш самарадорлигининг ниҳоятда пастлиги, барча ерлар зовурлар б-н тўлиқ таъминланмаганлиги ва б. сабабли суғориладиган ерларнинг мелиоратив аҳволи жуда оғир, тупроқларнинг турли даражада шўрланганлиги туфайли экинзорларнинг ҳосилдорлиги анча паст.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.