Anaerobioz
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 471–472-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Anaerobioz (yun. an — inkor qöşimçasi, ayer — havo va bios — hayot) — organizmlarning erkin kislorod bölmagan muhitda hayot keçira olişi. A. tuşunçasini 1861 y.da L. Paster kiritgan. Hayot faoliyati uçun zarur bölgan energiyani anorganik (mas, nitratlar va sulfatlar) yoki organik moddalar (mas, uglevodlar)ni parçalab oladigan anaerob organizmlar uçun A. odatdagi yaşaş muhitidir. Tez ösadigan embrion hujayralari va ösmalar hujayralarida anaerob jarayonlar soğlom organizmning normal hujayralaridagiga nisbatan kuçliroq keçadi.
A.ning biologik mazmuni şundan iboratki, anaeroblar havosiz, ya'ni aeroblar yaşay olmaydigan muhitdagi organik substratlardan foydalaniş qobiliyatiga ega (q. Aerobioz). Tabiiy substratlar, ya'ni tuproq, suv va b.da hamişa ma'lum miqdorda havo böladi. Şunga köra, anaerob organizmlar havo kislorodining oksidlovçilik ta'siridan himoyalanişga harakat qiladi. Ular kislorodni neytrallovçi moddalar ajratadi. Ğovaklari havo b-n tölgan yumşoq tuproqlarda anaeroblar rivojlanadigan ayrim joylar — mikrozonalar bölişi mumkin. Ularga yonma-yon joylaşgan aeroblar kislorodni özlaştirib va reduksiyalovçi (tiklovçi) modda ajratib, anaeroblar uçun şaroit yaratadi. Mas, bedapoya çimqirqar ikki yarusli plug b-n çuqur (40 sm) qilib haydalganda, bedaning asosiy ildiz massasi va b. qoldiqlari tuproqning anaerobli qatlamiga kömilib, u yerda organik moddalarning minerallaniş jarayoni boradi. Bu jarayon tufayli tuproq mikroflorasining hayot faoliyati va çirindi töplanişi uçun eng qulay şaroit vujudga keladi, tuproq unumdorligi uzoq, muddat saqlanib turadi. Tuproqni bunday işlaş tizimi ekin hosilini ança oşiradi. Anaerob ja-rayonlarning keçişi (bijğiş, çiriş) tabiatda moddalar aplanişiaa katta ahamiyatga ega.
Rustam Şodmonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНАЭРОБИОЗ (юн. an — инкор қўшимчаси, аеr — ҳаво ва bios — ҳаёт) — организмларнинг эркин кислород бўлмаган муҳитда ҳаёт кечира олиши. А. тушунчасини 1861 й.да Л. Пастер киритган. Ҳаёт фаолияти учун зарур бўлган энергияни анорганик (мас, нитратлар ва сульфатлар) ёки органик моддалар (мас, углеводлар)ни парчалаб оладиган анаэроб организмлар учун А. одатдаги яшаш муҳитидир. Тез ўсадиган эмбрион ҳужайралари ва ўсмалар ҳужайраларида анаэроб жараёнлар соғлом организмнинг нормал ҳужайраларидагига нисбатан кучлироқ кечади.
А.нинг биологик мазмуни шундан иборатки, анаэроблар ҳавосиз, яъни аэроблар яшай олмайдиган муҳитдаги органик субстратлардан фойдаланиш қобилиятига эга (қ. Аэробиоз). Табиий субстратлар, яъни тупроқ, сув ва б.да ҳамиша маълум миқдорда ҳаво бўлади. Шунга кўра, анаэроб организмлар ҳаво кислородининг оксидловчилик таъсиридан ҳимояланишга ҳаракат қилади. Улар кислородни нейтралловчи моддалар ажратади. Ғоваклари ҳаво б-н тўлган юмшоқ тупроқларда анаэроблар ривожланадиган айрим жойлар — микрозоналар бўлиши мумкин. Уларга ёнма-ён жойлашган аэроблар кислородни ўзлаштириб ва редукцияловчи (тикловчи) модда ажратиб, анаэроблар учун шароит яратади. Мас, бедапоя чимқирқар икки ярусли плуг б-н чуқур (40 см) қилиб ҳайдалганда, беданинг асосий илдиз массаси ва б. қолдиқлари тупроқнинг анаэробли қатламига кўмилиб, у ерда органик моддаларнинг минералланиш жараёни боради. Бу жараён туфайли тупроқ микрофлорасининг ҳаёт фаолияти ва чиринди тўпланиши учун энг қулай шароит вужудга келади, тупроқ унумдорлиги узоқ, муддат сақланиб туради. Тупроқни бундай ишлаш тизими экин ҳосилини анча оширади. Анаэроб жа-раёнларнинг кечиши (бижғиш, чириш) табиатда моддалар апланишиаа катта аҳамиятга эга.
Рустам Шодмонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.