Anaeroblar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 472-b. — ziyouz.com
Anaeroblar ANAEROBLAR, anaerob organizmlar — erkin kislorod bölmaydigan şaroitda yaşaş va rivojlaniş qobiliyatiga ega bölgan organizmlar. A. terminini 1861 y.da yog kislotali bakterial bijğişni ixtiro qilgan L. Paster taklif etgan. A. asosan prokariot organizmlar orasida keng tarqalgan. Eukariotlardan açitqilar hamda hayvonlar organizmida parazitlik qiladigan, ya'ni ikkilamçi tarzda kislorodsiz muhitda yaşaşga moslaşgan, bir hujayralilar haqiqiy A. hisoblanadi. Köp hujayrali A. anaerobioz hayvonlarning içagi va tana böşliği hamda töqimalarida parazitlik qiladigan yassi tögarak çuvalçanglar orasida uçraydi. Anaerob organizmlarda metabolizm kisloroddan boşqa oksidlovçilardan foydalanişga asoslangan. Organik moddalardan foydalanadigan anaerob organizmlar (glikoliz natijasida hosil böladigan energiyadan foydalanadigan barça eukari-otlar) spirtlar va yoğ kislotalar qaytarilişi orqali boradigan har xil tipdagi bijğişni amalga oşiradi. Boşqa A., mas, denitrifikatorlar, temir bakteriyalari, oltingugurt bakteriyalar, metan hosil qiluvçi bakteriyalar esa anorganik oksidlovçilar (nitratlar, oltingugurt birikmalari, karbonat angidrid va b.)dan foydalanadi. Almaşinuv mahsulotlariningxiliga qarab anaerob bakteriyalar yoğ kislotali, sut kislotali, propion kislotali guruhlarga ajratiladi. Fototrof bakteriyalar A.ning boşqa maxsus guruhini taşkil etadi. Kislorodga bölgan talabiga köra A.ning obligat va fakultativ guruhlari farq qilinadi. Obligat A.da metabolizm kislorod iştirokisiz boradi, fakultativ A. (mas, denitrifikatorlar) anaerobioz holatdan kislorodli muhitda yaşaşga utişi mumkin. Anaerob muhitda oksidlaniş energiyasi kam bölganidan A. faoliyati tufayli juda köp qaytariliş mahsulotlari — spirtlar, yoğ kislotalari va b. hosil böladi. A. muhitdagi kislorod aerob organizmlar tomonidan batamom özlaştiriladigan şaroitda (mas, suv tubidagi balçiqda, ifloslangan oqova suvlarda) rivojlanadi. A.dan mikrobiologiya sanoatida spirtlar va organik kislotalar i.ç., oqova suvlarni tozalaşda keng foydalaniladi. Ayrim A. oğir infeksion kasalliklar (qoqşol, gazli gangrena va b.)ni keltirib çiqaradi. Haqiqiy A. b-n birga ayrim umurtqasizlar orasida kislorod tanqisligiga vaqtinça moslaşgan turlari ham bor. Ayrim obligat A. kislorodga juda sezgir bölganidan kislorodli muhitda juda tez halok böladi. Issiq suvli havzalardan va suvning çuqur qatlamlaridan topilgan A. Yer yuzida paydo bölgan eng qad. organizmlar bölişi mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНАЭРОБЛАР, анаэроб организмлар — эркин кислород бўлмайдиган шароитда яшаш ва ривожланиш қобилиятига эга бўлган организмлар. А. терминини 1861 й.да ёг кислотали бактериал бижғишни ихтиро қилган Л. Пастер таклиф этган. А. асосан прокариот организмлар орасида кенг тарқалган. Эукариотлардан ачитқилар ҳамда ҳайвонлар организмида паразитлик қиладиган, яъни иккиламчи тарзда кислородсиз муҳитда яшашга мослашган, бир ҳужайралилар ҳақиқий А. ҳисобланади. Кўп ҳужайрали А. анаэробиоз ҳайвонларнинг ичаги ва тана бўшлиғи ҳамда тўқималарида паразитлик қиладиган ясси тўгарак чувалчанглар орасида учрайди. Анаэроб организмларда метаболизм кислороддан бошқа оксидловчилардан фойдаланишга асосланган. Органик моддалардан фойдаланадиган анаэроб организмлар (гликолиз натижасида ҳосил бўладиган энергиядан фойдаланадиган барча эукари-отлар) спиртлар ва ёғ кислоталар қайтарилиши орқали борадиган ҳар хил типдаги бижғишни амалга оширади. Бошқа А., мас, денитрификаторлар, темир бактериялари, олтингугурт бактериялар, метан ҳосил қилувчи бактериялар эса анорганик оксидловчилар (нитратлар, олтингугурт бирикмалари, карбонат ангидрид ва б.)дан фойдаланади. Алмашинув маҳсулотларинингхилига қараб анаэроб бактериялар ёғ кислотали, сут кислотали, пропион кислотали гуруҳларга ажратилади. Фототроф бактериялар А.нинг бошқа махсус гуруҳини ташкил этади. Кислородга бўлган талабига кўра А.нинг облигат ва факультатив гуруҳлари фарқ қилинади. Облигат А.да метаболизм кислород иштирокисиз боради, факультатив А. (мас, денитрификаторлар) анаэробиоз ҳолатдан кислородли муҳитда яшашга утиши мумкин. Анаэроб муҳитда оксидланиш энергияси кам бўлганидан А. фаолияти туфайли жуда кўп қайтарилиш маҳсулотлари — спиртлар, ёғ кислоталари ва б. ҳосил бўлади. А. муҳитдаги кислород аэроб организмлар томонидан батамом ўзлаштириладиган шароитда (мас, сув тубидаги балчиқда, ифлосланган оқова сувларда) ривожланади. А.дан микробиология саноатида спиртлар ва органик кислоталар и.ч., оқова сувларни тозалашда кенг фойдаланилади. Айрим А. оғир инфекцион касалликлар (қоқшол, газли гангрена ва б.)ни келтириб чиқаради. Ҳақиқий А. б-н бирга айрим умуртқасизлар орасида кислород танқислигига вақтинча мослашган турлари ҳам бор. Айрим облигат А. кислородга жуда сезгир бўлганидан кислородли муҳитда жуда тез ҳалок бўлади. Иссиқ сувли ҳавзалардан ва сувнинг чуқур қатламларидан топилган А. Ер юзида пайдо бўлган энг қад. организмлар бўлиши мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.