Analitik kimyo
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 463–464-b. — ziyouz.com
Analitik kimyo - moddalar tarkibini aniqlaş usullari haqidagi fan. U sifat analizi va miqdoriy analizga bölinadi. A.k.ning vujudga kelişi va rivojlanişi turli i.ç. sohalarining paydo bölişi va taraqqiy etişi b-n boğliq. Miqdoriy analiz rudalar va tayyor mahsulotlar tarkibidagi oltin, kumuş va b. Metallarning miqdorini aniqlaşdan iborat bölgan edi; keyinroq borib, u ilmiy asosda yölga qöyildi. Hoz. zamon kimyosining tuğiliş davri (17-a. örtasi — 18-a. oxiri)da A.k. moddalarning kimyoviy tarkibini örganadigan fan deb hisoblanardi. 17-a. örtalarida R. Boyl suvli eritmalardagi anorganik moddalarning miqdoriy analiziga asos soldi. 19-a. boşida J. Gey-Lyussak hajmiy analizni, öşa asrning örtasida esa R. Bunzen va R. Kirxgof spektral analiz asoslarini işlab çiqişdi va h.k. 20-a.da A.k.ga fizik va fizik-kimyoviy usullar (mas, kolorimetriya, rentgen, lyuminessensiya, elektron mikroskopiya, elektr analiz usullari va b.) tobora köproq joriy etildi. Şu b-n bir vaqtda A.k. amaliy maqsadlarda keng qöllanila boşladi. Tekşiriş obyektiga köra A.k.ni anorganik moddalar analizi va organik moddalar analiziga böliş rasm bölgan. Anorganik moddalarning sifat analizida eritmadagi ionlarni topiş uçun, odatda, yaxşi seziladigan har xil (rang hosil bölişi yoki eritma rangining keskin özgarişi, gaz ajralib çiqişi kabi jarayonlar b-n boradigan) reaksiyalardan foydalaniladi. Organik moddalarning sifat analizida esa max-sus usullar qöllaniladi (q. Elementar analiz, funksional analiz). Oddiy modda yoki biror birikmadagi elementning miqdorini aniqlaşda uning biror fizik xossasi (mas, oğirligi, hajmi, ziçligi, nur sindiriş körsatkiçi, elektr ötkazuvçanligi, sirt tarangligi va h.k.) ölçanadi. Element yoki moddalar miqdori va ölçanadigan fizik xossalar örtasida analitik yoki grafik ifodalangan ma'lum funksional boğliqlik bölişi kerak. Vazniy analiz va titrlaş usullari modda miqdori b-n uning oğirligi yoki hajmi orasida töğri proporsional boğliqlik saqlanişiga asoslanadi. Spektral usullarda (q. Spektral analiz) element miqdori b-n analitik spektr çiziqlarining ravşanlik darajasi örtasidagi proporsional boğliqlikka ma'lum çegarada rioya qilinadi. Fotometrik analizda esa moddaning konsentratsiyasi b-n nörning yutilişi örtasidagi proporsional boğliqlik e'tiborga olinadi. Element (modda) miqdorini ölçaşdan avval, odatda, u boyitiladi va aniqlanadigan element qulay birikma holida ajratib olinadi. Köpçilik usullar selektiv va sezgir bölmaganligi uçun moddalarning miqdorini ölçaşda ularni guruhlarga bölib, ayrim elementlarni çöktirib, haydab, ekstraksiyalab ajratiş katta ahamiyatga ega. Birga böladigan köpçilik ionlarning çökişiga va ekstraksiyalanişiga yöl qöymaslik uçun ularni barqaror kompleks ionlarga aylantiriş mumkin. Aniqlanadigan elementni eritmadan elektroliz qilib erkin holda yoki oksid holida ajratib olsa böladi. Ma'lum şaroitni tanlab, bir xil elementlarni elektrodda çöktirib, boşqalarini esa eritmada qol-dirişga erişiladi. Köpçilik metallarning oz miqdorini ajratib oliş uçun içki elektroliz usuli qöllaniladi. Eng qulay ajratiş usullaridan biri xromatografiya hisoblanadi. Organik analizda elementlar miqdorini aniqlaş uçun modda avval CO2, H2O, N2, NH3 va h.k.gaça parçalanadi. Keyinçalik ularning miqdori anorganik analiz usullarida aniqlanadi. Miqdoriy elementar analiz birikmaning brutto-formulasini aniqlaş imkoniyatini beradi. Organik birikmalarning struktura formulasini aniqlaş uçun funksional analiz ötkaziladi. Unda har qaysi funksional guruh uçun tavsifli reaksiyalardan foydalaniladi. Tabiat va sanoat obyektlaridagi elementlarning nihoyatda oz miqdorini aniqlaş zarur bölgani uçun analitik usullar (mikrokimyoviy, ultramikrokimyoviy va yarimmikrokimyoviy usullar)ning sezgirligini oşiriş yölida i.t. işlari olib borilmoqda. Özbekistonda A.k-.ni rivojlantirişga Ş. T. Tolipov, N. A. Parpiyev va b. olimlar katta hissa qöşdilar.
Ad: Mirkomilov a M., Analitik kimyo, T., 1996.
Nusrat Parpiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНАЛИТИК КИМЁ - моддалар таркибини аниқлаш усуллари ҳақидаги фан. У сифат анализи ва миқдорий анализга бўлинади. А.к.нинг вужудга келиши ва ривожланиши турли и.ч. соҳаларининг пайдо бўлиши ва тараққий этиши б-н боғлиқ. Миқдорий анализ рудалар ва тайёр маҳсулотлар таркибидаги олтин, кумуш ва б. Металларнинг миқдорини аниқлашдан иборат бўлган эди; кейинроқ бориб, у илмий асосда йўлга қўйилди. Ҳоз. замон кимёсининг туғилиш даври (17-а. ўртаси — 18-а. охири)да А.к. моддаларнинг кимёвий таркибини ўрганадиган фан деб ҳисобланарди. 17-а. ўрталарида Р. Бойль сувли эритмалардаги анорганик моддаларнинг миқдорий анализига асос солди. 19-а. бошида Ж. Гей-Люссак ҳажмий анализни, ўша асрнинг ўртасида эса Р. Бунзен ва Р. Кирхгоф спектрал анализ асосларини ишлаб чиқишди ва ҳ.к. 20-а.да А.к.га физик ва физик-кимёвий усуллар (мас, колориметрия, рентген, люминесценция, электрон микроскопия, электр анализ усуллари ва б.) тобора кўпроқ жорий этилди. Шу б-н бир вақтда А.к. амалий мақсадларда кенг қўлланила бошлади. Текшириш объектига кўра А.к.ни анорганик моддалар анализи ва органик моддалар анализига бўлиш расм бўлган. Анорганик моддаларнинг сифат анализида эритмадаги ионларни топиш учун, одатда, яхши сезиладиган ҳар хил (ранг ҳосил бўлиши ёки эритма рангининг кескин ўзгариши, газ ажралиб чиқиши каби жараёнлар б-н борадиган) реакциялардан фойдаланилади. Органик моддаларнинг сифат анализида эса мах-сус усуллар қўлланилади (қ. Элементар анализ, функционал анализ). Оддий модда ёки бирор бирикмадаги элементнинг миқдорини аниқлашда унинг бирор физик хоссаси (мас, оғирлиги, ҳажми, зичлиги, нур синдириш кўрсаткичи, электр ўтказувчанлиги, сирт таранглиги ва ҳ.к.) ўлчанади. Элемент ёки моддалар миқдори ва ўлчанадиган физик хоссалар ўртасида аналитик ёки график ифодаланган маълум функционал боғлиқлик бўлиши керак. Вазний анализ ва титрлаш усуллари модда миқдори б-н унинг оғирлиги ёки ҳажми орасида тўғри пропорционал боғлиқлик сақланишига асосланади. Спектрал усулларда (қ. Спектрал анализ) элемент миқдори б-н аналитик спектр чизиқларининг равшанлик даражаси ўртасидаги пропорционал боғлиқликка маълум чегарада риоя қилинади. Фотометрик анализда эса модданинг концентрацияси б-н нўрнинг ютилиши ўртасидаги пропорционал боғлиқлик эътиборга олинади. Элемент (модда) миқдорини ўлчашдан аввал, одатда, у бойитилади ва аниқланадиган элемент қулай бирикма ҳолида ажратиб олинади. Кўпчилик усуллар селектив ва сезгир бўлмаганлиги учун моддаларнинг миқдорини ўлчашда уларни гуруҳларга бўлиб, айрим элементларни чўктириб, ҳайдаб, экстракциялаб ажратиш катта аҳамиятга эга. Бирга бўладиган кўпчилик ионларнинг чўкишига ва экстракцияланишига йўл қўймаслик учун уларни барқарор комплекс ионларга айлантириш мумкин. Аниқланадиган элементни эритмадан электролиз қилиб эркин ҳолда ёки оксид ҳолида ажратиб олса бўлади. Маълум шароитни танлаб, бир хил элементларни электродда чўктириб, бошқаларини эса эритмада қол-диришга эришилади. Кўпчилик металларнинг оз миқдорини ажратиб олиш учун ички электролиз усули қўлланилади. Энг қулай ажратиш усулларидан бири хроматография ҳисобланади. Органик анализда элементлар миқдорини аниқлаш учун модда аввал СО2, Н2О, N2, NH3 ва ҳ.к.гача парчаланади. Кейинчалик уларнинг миқдори анорганик анализ усулларида аниқланади. Миқдорий элементар анализ бирикманинг брутто-формуласини аниқлаш имкониятини беради. Органик бирикмаларнинг структура формуласини аниқлаш учун функционал анализ ўтказилади. Унда ҳар қайси функционал гуруҳ учун тавсифли реакциялардан фойдаланилади. Табиат ва саноат объектларидаги элементларнинг ниҳоятда оз миқдорини аниқлаш зарур бўлгани учун аналитик усуллар (микрокимёвий, ультрамикрокимёвий ва яриммикрокимёвий усуллар)нинг сезгирлигини ошириш йўлида и.т. ишлари олиб борилмоқда. Ўзбекистонда А.к-.ни ривожлантиришга Ш. Т. Толипов, Н. А. Парпиев ва б. олимлар катта ҳисса қўшдилар.
Ад: Миркомилов а М., Аналитик кимё, Т., 1996.
Нусрат Парпиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.