Analizatorlar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 462-b. — ziyouz.com
Analizatorlar (fiziologiyada) — yuksak darajadagi hayvonlar va odam nerv tuzilmalarining murakkab sistemasi. A. taşqi muhit va organizmdagi ta'sirotlarni idrok etib, tahlil (analiz) qiladi. A. tuşunçasini I. P. Pavlov kiritgan (1909). Keladigan axborot retseptorlar — sezuvçan (afferent) nervlar oxirlarida kabul qilinadi. Retseptorlar qözğatuvçi ta'sirot energiyasini nerv impulslariga ötkazadi, söngra bular nerv sistemasining ötkazuvçi yöllari orqali A.ning oliy (markaziy) bölimlariga — boş miya pöstloği qismlariga ötadi. A. axborotning asosiy qismini atrof muhitdan oladi. Bueksteroretseptiv A. deyiladi. Bularga eşituv, köruv, hid, ta'm biliş, tuygu a'zolari kiradi. Boşqa A. organizmning içki muhiti holatini tahlil qiladi (interoretseptiv A). Vestibulyar va tayanç harakat apparati, qon bosimining darajasi ular nazorati ostida böladi.
A. murakkab tuzilişga ega bölib, miyani organizmdan taşkaridagi, şuningdek uning içidagi hodisalar töğrisida batafsil axborot b-n ta'minlaydi. A.ning vazifasi şuki, ularning yordamida hayvon taşqi hamda içki muhitdagi foydali va zararli ta'sirlarni ajratib, hayot şaroitiga yaxşiroq moslaşadi. Birorta A. buzilganda (şikastlaniş, kasallik tufayli) maşq jarayonida boşqa A.ning imkoniyatlari kengayadi. Mac, közi ojiz kişilarda eşitiş, tuyğu, bosim va t-rani seziş qobiliyati rivojlangan böladi. Odam ongi borligidan unda A.ning ahamiyati yanada katta.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНАЛИЗАТОРЛАР (физиологияда) — юксак даражадаги ҳайвонлар ва одам нерв тузилмаларининг мураккаб системаси. А. ташқи муҳит ва организмдаги таъсиротларни идрок этиб, таҳлил (анализ) қилади. А. тушунчасини И. П. Павлов киритган (1909). Келадиган ахборот рецепторлар — сезувчан (афферент) нервлар охирларида кабул қилинади. Рецепторлар қўзғатувчи таъсирот энергиясини нерв импульсларига ўтказади, сўнгра булар нерв системасининг ўтказувчи йўллари орқали А.нинг олий (марказий) бўлимларига — бош мия пўстлоғи қисмларига ўтади. А. ахборотнинг асосий қисмини атроф муҳитдан олади. Буэкстерорецептив А. дейилади. Буларга эшитув, кўрув, ҳид, таъм билиш, туйгу аъзолари киради. Бошқа А. организмнинг ички муҳити ҳолатини таҳлил қилади (интерорецептив А). Вестибуляр ва таянч ҳаракат аппарати, қон босимининг даражаси улар назорати остида бўлади.
А. мураккаб тузилишга эга бўлиб, мияни организмдан ташкаридаги, шунингдек унинг ичидаги ҳодисалар тўғрисида батафсил ахборот б-н таъминлайди. А.нинг вазифаси шуки, уларнинг ёрдамида ҳайвон ташқи ҳамда ички муҳитдаги фойдали ва зарарли таъсирларни ажратиб, ҳаёт шароитига яхшироқ мослашади. Бирорта А. бузилганда (шикастланиш, касаллик туфайли) машқ жараёнида бошқа А.нинг имкониятлари кенгаяди. Mac, кўзи ожиз кишиларда эшитиш, туйғу, босим ва т-рани сезиш қобилияти ривожланган бўлади. Одам онги борлигидан унда А.нинг аҳамияти янада катта.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.