Analog hisoblaş maşinasi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 465-b. — ziyouz.com
Analog hisoblaş maşinasi — uzluksiz özgaruvçi fizik kattaliklar (mexanik siljiş, kuçlaniş, tok kuçi, t-ra va b.)ning qiymatlari aniqlanadigan matematik masalalarning sonlarini şu miqdorlar b-n taqqoslaydigan hisoblaş maşinasi. A.h.m. da natija maşinadagi özgaruvçan fizik miqdorlarni ölçab aniqlanadi. A.h.m.ning asosiy xususiyatlari: özgaruvçan kattaliklar uzluksiz böladi; amallar parallel bajarilişi nati-jasida yuqori tezlikka erişiladi; yeçiladigan masalalarga dastur tuziş ança soddalaşadi; tadqiq qilinuvçi tizimni real analog qurilmaga ulaş osonlaşadi; modellaş jarayoni va natija yaqqol körinib turadi; jamlaş, köpaytiriş, integrallaş, çiziqli bölmagan funksiyalarni hosil qiliş kabi amallarni ança sodda va samarali bajariş mumkin; axborotni uzoq muddat xotirada saqlaş, murakkab va mantiqiy amallarni bajariş imkoni çeklangan.
Analog hisoblaş usullaridan mil. av. Vaviloniyada yer ölçaş va xarita tuzişda foydalanilgan. 15-a. boşlarida Samarqandda al-Koşiy ikki sayyoraning bir meridian tekisligida böliş vaqti paytini aniqlovçi asbob yaratgan. Taxm. 1000 y.da yaratilgan logarif-mik lineyka dastlabki A.h.m.dir. Hozirgi EHMlarning dastlabkisi elektron texnika taraqqiyotining mahsuli bölib, bular 1950 y.da yaratilgan özgarmas tok kuçaytirgiçi b-n boğliqdir. Ayniqsa, keyingi vaqtlarda yaratilgan analog qurilmalar integratsiya koeffitsiyenti öta katta bölgan analog integral mikrosxemalar asosida işlab çiqariladi. Işlaş tarziga köra, A.h.m. mexaniq pnevmatik, gidravlik, elektromexanik va elektron turlariga, analogiya asosida qurilişiga köra, oddiy va murakkab xillarga bölinadi. Oddiy maşinalarda özgaruvçilar va yeçiladigan dastlabki tenglama özgaruvçilari orasidagi boğlaniş özgarmas koeffitsiyentlar orqali amalga oşirilsa, murakkab maşinalarda esa bu aloqa oşkor körinişda bölmay, balki murakkab tasvirga ega böladi.
A.h.m. boşqaruv tizimlarining dinamikasini taxlil qiliş yoki rostlaşda, boşqaruv tizimlarining sintezi va rostlaş b-n boğliq masalalarni yeçişda, tizimga ta'sir etuvçi va foydali signallarni aniqlaşda, yangi avtomatik qayd qiliş qurilmalarini yaratişda va b.da keng qöllaniladi. Bundan taşqari, A.h.m.lardan murakkab avtomatik tizimlarning elementlari va qurilmalari sifatida ham foydalaniladi.
Abdurauf Pattoxov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНАЛОГ ҲИСОБЛАШ МАШИНАСИ — узлуксиз ўзгарувчи физик катталиклар (механик силжиш, кучланиш, ток кучи, т-ра ва б.)нинг қийматлари аниқланадиган математик масалаларнинг сонларини шу миқдорлар б-н таққослайдиган ҳисоблаш машинаси. А.ҳ.м. да натижа машинадаги ўзгарувчан физик миқдорларни ўлчаб аниқланади. А.ҳ.м.нинг асосий хусусиятлари: ўзгарувчан катталиклар узлуксиз бўлади; амаллар параллел бажарилиши нати-жасида юқори тезликка эришилади; ечиладиган масалаларга дастур тузиш анча соддалашади; тадқиқ қилинувчи тизимни реал аналог қурилмага улаш осонлашади; моделлаш жараёни ва натижа яққол кўриниб туради; жамлаш, кўпайтириш, интеграллаш, чизиқли бўлмаган функцияларни ҳосил қилиш каби амалларни анча содда ва самарали бажариш мумкин; ахборотни узоқ муддат хотирада сақлаш, мураккаб ва мантиқий амалларни бажариш имкони чекланган.
Аналог ҳисоблаш усулларидан мил. ав. Вавилонияда ер ўлчаш ва харита тузишда фойдаланилган. 15-а. бошларида Самарқандда ал-Коший икки сайёранинг бир меридиан текислигида бўлиш вақти пайтини аниқловчи асбоб яратган. Тахм. 1000 й.да яратилган логариф-мик линейка дастлабки А.ҳ.м.дир. Ҳозирги ЭҲМларнинг дастлабкиси электрон техника тараққиётининг маҳсули бўлиб, булар 1950 й.да яратилган ўзгармас ток кучайтиргичи б-н боғлиқдир. Айниқса, кейинги вақтларда яратилган аналог қурилмалар интеграция коэффициенти ўта катта бўлган аналог интеграл микросхемалар асосида ишлаб чиқарилади. Ишлаш тарзига кўра, А.ҳ.м. механиқ пневматик, гидравлик, электромеханик ва электрон турларига, аналогия асосида қурилишига кўра, оддий ва мураккаб хилларга бўлинади. Оддий машиналарда ўзгарувчилар ва ечиладиган дастлабки тенглама ўзгарувчилари орасидаги боғланиш ўзгармас коэффициентлар орқали амалга оширилса, мураккаб машиналарда эса бу алоқа ошкор кўринишда бўлмай, балки мураккаб тасвирга эга бўлади.
А.ҳ.м. бошқарув тизимларининг динамикасини тахлил қилиш ёки ростлашда, бошқарув тизимларининг синтези ва ростлаш б-н боғлиқ масалаларни ечишда, тизимга таъсир этувчи ва фойдали сигналларни аниқлашда, янги автоматик қайд қилиш қурилмаларини яратишда ва б.да кенг қўлланилади. Бундан ташқари, А.ҳ.м.лардан мураккаб автоматик тизимларнинг элементлари ва қурилмалари сифатида ҳам фойдаланилади.
Абдурауф Паттохов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.