Analogiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 465–466-b. — ziyouz.com
Analogiya (yun. analogia — muvofiqlik, aynanlik, öxşaşlik) — 1) (falsafada) predmet va hodisalarda biror xususiyatning öxşaşligi. Mantikda A. yordamida ikki predmetning kandaydir bir xususiyati öxşasa, boşqa xususiyatlari ham öxşaşligi haqida xulosa çiqariladi. Çiqarilgan xulosaning töğri yoki notöğriligini biliş uçun uni amaliyotda tekşirib va sinab köriş lozim; 2) (huquqda) biror tayin harakat qonunda bevosita körsatilmagan holda şunga öxşaş hodisani közda tutadigan huquqiy normani mazkur harakatga tatbiq etiş. Huquqning ayrim tarmoqlarida, jumladan fuqarolik huquqida biror xil da'vo töğridan-töğri körsatilmagan bölsa, sud şunga öxşaş munosabatlarni közda tutadigan boşqa qonunni qöllaydi. Jinoyat qonunida 1959 y.gaça qöllanib kelingan bu qoida ÖzR Jinoyat kodeksidan çiqarib taşlangan. ÖzR JKning 4-moddasida körsatilişiça, sodir etilgan qilmişning jinoiyligi, jazoga sazovorligi va b. huquqiy oqibatlari faqat Jinoyat kodeksi b-n belgilanadi. ÖzR JKning 9-moddasiga binoan, şaxs qonunda belgilangan tartibda aybi isbotlansagina javobgar böladi; 3) (tilşunoslikda) til unsurlarining (söz yasalişi, şakl yasalişi va b. holatlarda) muayyan munosabat ta'sirida aynanlik kasb etişi. Mac, «kör» obyektli fe'lga «qara» obyektsiz fe'l sinonim bölib kelişi (uçişini kör — qara), «kör» kömakçi fe'lga «boq» fe'lning sinonim bölişi (qilib kör — boq); 4) (biologiyada) turli manbalardan kelib çiqqan, lekin bir xil vazifani bajaradigan, taşqi körinişi ham ana şu vazifaga moslangan ozmi-köpmi bir-biriga öxşab ketadigan organlar va bölaklarning öxşaşligi. Bajaradigan vazifalari bir xil, lekin kelib çiqişi turliça bölgan organlar analogik organlar deb ataladi. Bularga quş va kapalaklar qanoti, baliq va qisqiçbaqalar jabrasi, zirk va dölanalar tikani misol böla oladi. Analogik organlarning öxşaşligi faqat taşqi tomondan. Ularning embrional rivojlanişida katta tafovut bor. Mac, quş qanoti maxsus oyoq murtagidan paydo böladi, haşarot qanoti esa teridan ösib çiqadi. Zirkning tikani körinişi özgargan barg, dölananing tikani esa körinişi özgargan şoxçadir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНАЛОГИЯ (юн. analogia — мувофиқлик, айнанлик, ўхшашлик) — 1) (фалсафада) предмет ва ҳодисаларда бирор хусусиятнинг ўхшашлиги. Мантикда А. ёрдамида икки предметнинг кандайдир бир хусусияти ўхшаса, бошқа хусусиятлари ҳам ўхшашлиги ҳақида хулоса чиқарилади. Чиқарилган хулосанинг тўғри ёки нотўғрилигини билиш учун уни амалиётда текшириб ва синаб кўриш лозим; 2) (ҳуқуқда) бирор тайин ҳаракат қонунда бевосита кўрсатилмаган ҳолда шунга ўхшаш ҳодисани кўзда тутадиган ҳуқуқий нормани мазкур ҳаракатга татбиқ этиш. Ҳуқуқнинг айрим тармоқларида, жумладан фуқаролик ҳуқуқида бирор хил даъво тўғридан-тўғри кўрсатилмаган бўлса, суд шунга ўхшаш муносабатларни кўзда тутадиган бошқа қонунни қўллайди. Жиноят қонунида 1959 й.гача қўлланиб келинган бу қоида ЎзР Жиноят кодексидан чиқариб ташланган. ЎзР ЖКнинг 4-моддасида кўрсатилишича, содир этилган қилмишнинг жиноийлиги, жазога сазоворлиги ва б. ҳуқуқий оқибатлари фақат Жиноят кодекси б-н белгиланади. ЎзР ЖКнинг 9-моддасига биноан, шахс қонунда белгиланган тартибда айби исботлансагина жавобгар бўлади; 3) (тилшуносликда) тил унсурларининг (сўз ясалиши, шакл ясалиши ва б. ҳолатларда) муайян муносабат таъсирида айнанлик касб этиши. Mac, «кўр» объектли феълга «қара» объектсиз феъл синоним бўлиб келиши (учишини кўр — қара), «кўр» кўмакчи феълга «боқ» феълнинг синоним бўлиши (қилиб кўр — боқ); 4) (биологияда) турли манбалардан келиб чиққан, лекин бир хил вазифани бажарадиган, ташқи кўриниши ҳам ана шу вазифага мосланган озми-кўпми бир-бирига ўхшаб кетадиган органлар ва бўлакларнинг ўхшашлиги. Бажарадиган вазифалари бир хил, лекин келиб чиқиши турлича бўлган органлар аналогик органлар деб аталади. Буларга қуш ва капалаклар қаноти, балиқ ва қисқичбақалар жабраси, зирк ва дўланалар тикани мисол бўла олади. Аналогик органларнинг ўхшашлиги фақат ташқи томондан. Уларнинг эмбрионал ривожланишида катта тафовут бор. Mac, қуш қаноти махсус оёқ муртагидан пайдо бўлади, ҳашарот қаноти эса теридан ўсиб чиқади. Зиркнинг тикани кўриниши ўзгарган барг, дўлананинг тикани эса кўриниши ўзгарган шохчадир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.