Anatoliy Vasilyeviç Lunaçarskiy
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 200–201-b. — ziyouz.com
Lunaçarskiy Anatoliy Vasilyeviç [1875.11(23).11, Poltava - 1933.26.12, Fransiya, Mentena; Moskvada dafn etilgan] — davlat arbobi, rus yozuvçisi, tanqidçi, adabiyotşunos, san'atşunos. Akad. (1930). Syurix un-tining falsafa f-tida tahsil körgan. 1897 y.da Rossiyaga qaytib, inqilobiy faoliyat, 1902 y.dan boşlab esa adabiy tanqidçilik va siyosiy publitsistika b-n şugullana boşlagan. 1917—29 y.larda maorif xalq komissari. 1933 y.da Ispaniyaga elçi qilib tayinlanadi va Madridga borayotib, yölda vafot etadi.
L.ning Oktyabr töntarişiga qadar bölgan estetik qaraşlari «Umuman san'atkor va xususan ba'zi bir san'atkor haqida» (1903) hamda «Pozitiv estetika asoslari» (1923) makrlalarida ifodalangan.
L.ning Ğarb adabiyoti va san'atiga bağişlangan asarlari («Ğarbiy Yevropa adabiyotining muhim bosqiçlari tarixi», 2 jildli, 1924, 1930 va b.)da faqat Ğarb adabiyotining emas, balki rus adabiyoti namoyandalarining ham individual öziga xosligini, ular ijodining muayyan tarixiy-adabiy jarayondagi örnini belgilab berdi.
L. 20-a.ning 20—30-y.laridagi adabiy-tanqidiy maqolalari b-n şu davrdagi adabiy jarayonga faol ta'sir körsatdi. U dialog şakliga tez-tez murojaat etib, adabiy-tanqidiy va publitsistik makrla janrlarining yangi şakllarini axtardi. «Qirol sartaroşi» (1906), «Faust va şahar (1918), «Oliver Kromvel» (1920), «Ozod etilgan Don Kixot» (1922), «Öt yoquvçilar» (1924) pyesalari, T. Kampanella haqidagi trilogiya («Xalq», 1920; «Gersog», 1922; 3-qismi tugallanmagan), hikoyalar, xotiralar, publitsistik makrlalar muallifi.
L.ning adabiy-tanqidiy asarlari zamonaviy özbek tanqidçiligi va adabiyotşunosligining şakllanişiga ma'lum darajada ta'sir körsatdi. U maorif xalq komissari sifatida özbek yoşlarining Moskva va Leningraddagi oliy öquv yurtlarida tahsil oli-şiga yordam berdi. Uning madadi b-n Moskvada özbek drama studiyasi taşkil etildi (1924—27) va bu studiyada özbek milliy teatrining M. Uygur, A. Hidoyatov, S. Eşontörayeva singari qaldirğoçlari yetişib çiqdi. L.ning sa'y-harakati b-n Qori Yoqubov va Ta-maraxonim Parijdagi Jahon dekorativ san'ati kurgazmasining oçilişiga bağişlangan konsertlarda iştirok etdilar. Ayrim asarlari özbek tiliga tarjima qilingan.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛУНАЧАРСКИЙ Анатолий Васильевич [1875.11(23).11, Полтава - 1933.26.12, Франция, Ментена; Москвада дафн этилган] — давлат арбоби, рус ёзувчиси, танқидчи, адабиётшунос, санъатшунос. Акад. (1930). Цюрих ун-тининг фалсафа ф-тида таҳсил кўрган. 1897 й.да Россияга қайтиб, инқилобий фаолият, 1902 й.дан бошлаб эса адабий танқидчилик ва сиёсий публицистика б-н шугуллана бошлаган. 1917—29 й.ларда маориф халқ комиссари. 1933 й.да Испанияга элчи қилиб тайинланади ва Мадридга бораётиб, йўлда вафот этади.
Л.нинг Октябрь тўнтаришига қадар бўлган эстетик қарашлари «Умуман санъаткор ва хусусан баъзи бир санъаткор ҳақида» (1903) ҳамда «Позитив эстетика асослари» (1923) макрлаларида ифодаланган.
Л.нинг Ғарб адабиёти ва санъатига бағишланган асарлари («Ғарбий Европа адабиётининг муҳим босқичлари тарихи», 2 жилдли, 1924, 1930 ва б.)да фақат Ғарб адабиётининг эмас, балки рус адабиёти намояндаларининг ҳам индивидуал ўзига хослигини, улар ижодининг муайян тарихий-адабий жараёндаги ўрнини белгилаб берди.
Л. 20-а.нинг 20—30-й.ларидаги адабий-танқидий мақолалари б-н шу даврдаги адабий жараёнга фаол таъсир кўрсатди. У диалог шаклига тез-тез мурожаат этиб, адабий-танқидий ва публицистик макрла жанрларининг янги шаклларини ахтарди. «Қирол сартароши» (1906), «Фауст ва шаҳар (1918), «Оливер Кромвель» (1920), «Озод этилган Дон Кихот» (1922), «Ўт ёқувчилар» (1924) пьесалари, Т. Кампанелла ҳақидаги трилогия («Халқ», 1920; «Герцог», 1922; 3-қисми тугалланмаган), ҳикоялар, хотиралар, публицистик макрлалар муаллифи.
Л.нинг адабий-танқидий асарлари замонавий ўзбек танқидчилиги ва адабиётшунослигининг шаклланишига маълум даражада таъсир кўрсатди. У маориф халқ комиссари сифатида ўзбек ёшларининг Москва ва Ленинграддаги олий ўқув юртларида таҳсил оли-шига ёрдам берди. Унинг мадади б-н Москвада ўзбек драма студияси ташкил этилди (1924—27) ва бу студияда ўзбек миллий театрининг М. Уйгур, А. Ҳидоятов, С. Эшонтўраева сингари қалдирғочлари етишиб чиқди. Л.нинг саъй-ҳаракати б-н Қори Ёқубов ва Та-марахоним Париждаги Жаҳон декоратив санъати кургазмасининг очилишига бағишланган концертларда иштирок этдилар. Айрим асарлари ўзбек тилига таржима қилинган.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.