And toğlari
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 487–488-b. — ziyouz.com
And toğlari (ink xalqlari tilida anta — mis konli toğlar) — dunyodagi eng uzun (qariyb 9000 km) va eng baland (6960 m) toğ tarmoqlaridan biri. Eni 800 km gaça. A.t. Jan. Amerikani butun uzunligi böylab ğarb tomonidan örab turadi. A.t. şim.dan janubga ni-hoyatda uzun masofada (66°ga) çözilib ketganligidan tuproq va ösimlik qoplami ham turliça, vertikal mintaqalar aniq namoyon bölgan. Tez-tez zil-zila bölib, vulkanlar (Kotopaxi, Misti, Maypu) otilib turadi. A.t. bir- ğ birlariga parallel bölgan va meridian P böylab çözilgan tizmalardan iborat. -I Şim.da Karib dengizi sohillari böylab ikki qator (bal. 2765 m gaça), şim.-ğarbida 4 qator (bal. 5800 m gaça) tizma joylaşgan. Tizmalarni çuqur tektonik botiqlar va içki yassi toğliklar bir-biridan ajratib turadi. Ekvadorda ikki qator vulkan toğlari toğ oraliğidagi botiqlarni örab turadi. Peruda bal. 6768 m gaça bölgan toğlar va 4200 m gaça kötarilgan platolarni daryolar çuqur öyib yuborgan. Markaziy A.t. tizmalarining örtaça bal. 4000 — 5000 m. Platolar keng va juda baland (4000 m çamasida). Boş Kordilyera toğlaridagi Akonkagua toği (6960 m)— Ğarbiy yarim şardagi eng baland çöqqi. Kirğoq böyi tizmasi çözilgan, şarqda esa palaxsali toğlar joylaşgan. Qor çiziği jan.da 500 — 1500 m, markaziy qismida 6500 m, şim.da 4700 m bal.dan ötadi. Jan. qismlarida katta muzliklar okeangaça tuşib keladi. A.t. dan Amazonka va uning irmoklari Orinoko va b. boşlanadi. A.t.ning markaziy qismida Titikaka, Poopo balandtoğ köllari bor. A.t. 6 xil iqlim zonasida joylaşgan. Venesuela va Ğarbiy Ekvadorda tropik iqlim, qiş quruq keladi, siyrak örmonlar ösadi. Jan.ga tuşgan sari çöl zonasi subtropik, mö'tadil çöl va daşt landşaftlari b-n almaşinadi. A.t. asosan alp burmalanişi davrida şakllangan (şarqiy qismida undan ham qadimgiroq jinslar mavjud). Goğlarda 30 dan ortiq qarakatdagi vulkan (Kotopaxi, Osorno, Sangay va b.) mavjud. A.t.da foydali kazilmalardan kam uçraydigan va rangli metallar, ğamda neft, selitra, oltingugurt, asbest, mis, qalay, kumuş, qörğoşin, pyx, volfram, vanadiy, surma, vismut, mişyak va b. konlar bor. A.t. şimoliy qismining şamolga röpara ğarbiy yon bağri — toğ qizil tuproqli yerlar barg tökuvçi örmonlar b-n, janubga tomon laterit tuproqli yon bağirlar sernam ekvatorial va tropik örmonlar hamda jigarrang tuproqli yerlar doim quruq subtropik örmonlar va butazorlar b-n qoplangan. Içki baland platolar esa ötloq (paramos), quruq baland toğ tropik çöllar (xalqa) va çöldan iborat. A.t. kartoşka, xin daraxti va b. foydali ösimliklar vatani. Hayvonot dunyosi xilma-xil: lama, közoynakli ayiq, magellan iti, şinşilla, tulki, turli xil kemiruvçilar va quşlardan — kondor yaşaydi. A.t. da Sahama (Boliviya), La-nin (Argentina), Los-Paraguas (Çili) va b. milliy parklari bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНД ТОҒЛАРИ (инк халқлари тилида анта — мис конли тоғлар) — дунёдаги энг узун (қарийб 9000 км) ва энг баланд (6960 м) тоғ тармоқларидан бири. Эни 800 км гача. А.т. Жан. Американи бутун узунлиги бўйлаб ғарб томонидан ўраб туради. А.т. шим.дан жанубга ни-ҳоятда узун масофада (66°га) чўзилиб кетганлигидан тупроқ ва ўсимлик қоплами ҳам турлича, вертикал минтақалар аниқ намоён бўлган. Тез-тез зил-зила бўлиб, вулканлар (Котопахи, Мисти, Майпу) отилиб туради. А.т. бир- ғ бирларига параллел бўлган ва меридиан П бўйлаб чўзилган тизмалардан иборат. -I Шим.да Кариб денгизи соҳиллари бўйлаб икки қатор (бал. 2765 м гача), шим.-ғарбида 4 қатор (бал. 5800 м гача) тизма жойлашган. Тизмаларни чуқур тектоник ботиқлар ва ички ясси тоғликлар бир-биридан ажратиб туради. Эквадорда икки қатор вулкан тоғлари тоғ оралиғидаги ботиқларни ўраб туради. Перуда бал. 6768 м гача бўлган тоғлар ва 4200 м гача кўтарилган платоларни дарёлар чуқур ўйиб юборган. Марказий А.т. тизмаларининг ўртача бал. 4000 — 5000 м. Платолар кенг ва жуда баланд (4000 м чамасида). Бош Кордильера тоғларидаги Аконкагуа тоғи (6960 м)— Ғарбий ярим шардаги энг баланд чўққи. Кирғоқ бўйи тизмаси чўзилган, шарқда эса палахсали тоғлар жойлашган. Қор чизиғи жан.да 500 — 1500 м, марказий қисмида 6500 м, шим.да 4700 м бал.дан ўтади. Жан. қисмларида катта музликлар океангача тушиб келади. А.т. дан Амазонка ва унинг ирмоклари Ориноко ва б. бошланади. А.т.нинг марказий қисмида Титикака, Поопо баландтоғ кўллари бор. А.т. 6 хил иқлим зонасида жойлашган. Венесуэла ва Ғарбий Эквадорда тропик иқлим, қиш қуруқ келади, сийрак ўрмонлар ўсади. Жан.га тушган сари чўл зонаси субтропик, мўътадил чўл ва дашт ландшафтлари б-н алмашинади. А.т. асосан альп бурмаланиши даврида шаклланган (шарқий қисмида ундан ҳам қадимгироқ жинслар мавжуд). Гоғларда 30 дан ортиқ қаракатдаги вулкан (Котопахи, Осорно, Сангай ва б.) мавжуд. А.т.да фойдали казилмалардан кам учрайдиган ва рангли металлар, ғамда нефть, селитра, олтингугурт, асбест, мис, қалай, кумуш, қўрғошин, pyx, вольфрам, ванадий, сурма, висмут, мишьяк ва б. конлар бор. А.т. шимолий қисмининг шамолга рўпара ғарбий ён бағри — тоғ қизил тупроқли ерлар барг тўкувчи ўрмонлар б-н, жанубга томон латерит тупроқли ён бағирлар сернам экваториал ва тропик ўрмонлар ҳамда жигарранг тупроқли ерлар доим қуруқ субтропик ўрмонлар ва бутазорлар б-н қопланган. Ички баланд платолар эса ўтлоқ (парамос), қуруқ баланд тоғ тропик чўллар (халқа) ва чўлдан иборат. А.т. картошка, хин дарахти ва б. фойдали ўсимликлар ватани. Ҳайвонот дунёси хилма-хил: лама, кўзойнакли айиқ, магеллан ити, шиншилла, тулки, турли хил кемирувчилар ва қушлардан — кондор яшайди. А.т. да Саҳама (Боливия), Ла-нин (Аргентина), Лос-Парагуас (Чили) ва б. миллий парклари бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.