Andorra
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 514–515-b. — ziyouz.com
Andorra (ispança Andorra, frans. Andorre), Andorra knyazligi — Yevropaning jan.-ğarbidagi davlat. Pireney ya.o.da, Fransiya b-n Ispaniya oraliğida joylaşgan. Mayd. 465 km2, aholisi 64,5 ming kişi (1996). Poytaxti — Andorrala-Velya ş. Rasmiy tili — katalon tili; ma'muriy jihatdan 7 jamoaga bölingan. Dindorlar — katoliklar. A.— mustaqil suveren davlat. Fransiya qiroli Karl davridayoq mustaqillikka erişgan. Öşa paytdan to birinçi konstitutsiya qabul kilingunça A. 1278 y. şartnomasida belgilanganidek, Fransiya va Seo-de-Urxel ş. (Ispaniya) yepiskopining ikki yoqlama protektoratida (izmida) böldi. 1993 y. 14 martdagi umumxalq ovoz berişi natijasida ma'qullangan mamlakat birinçi konstitutsiyasiga binoan A. «parlamentli knyazlik» xisoblanadi, unda «xalq suvereniteti tamoyili» qaror topdi, sobiq hukmdorlar — Fransiya prezidenti b-n Seo-de-Ur-xel yepiskopiga aniq vakolatli «konstitutsion davlat boşliqlari» martabasi, jumladan, ularga içki xavfsizlik va mudofaa, hududiy va çegara huhuqlari, yuridik sohalarda hamkorlik qilişga oid xalqaro şartnomalarni tayyorlaşda qatnaşiş huquqi berildi. Konun çiqaruvçi oliy organ — Boş kengaş — 28 deputatdan iborat bir palatali parlament. Ijroiya hokimiyat oliy organi — Ijroiya kengaş (hukumat). A. Pireneyning jan. yon bağrida, Valira daryosi (Ebro havzasi) va uning irmoqlari vodiysida joylaşgan. Muzliklardan hosil bölgan köllar bor. Iqlimi subtropik, yiliga 1000—2000 mm yoğin yoğadi. Toğlari dub, buk va arçapixta örmonlari b-n qoplangan, baland alp va alp ötloqlari bor.
A. xöjaligining asosiy tarmoqlari — qöyçilik va dehqonçilik. Arpa, javdar, kartoşka, sabzavot, uzum, tamaki yetiştiriladi. Oziq-ovqat sanoatining kiçikroq korxonalari, GESlar, xunarmandçilik ustaxonalari bor. Çet el turizmi katta daromad keltiradi. Har yili mamlakatga 13 mln.ga yaqin sayyoh kelib ketadi. A.dan çetga jun, pista kömir çiqariladi, çetdan oziq-ovqat va sanoat mollari keltiriladi. Aholi jon boşiga içki yalpi mahsulot 15 ming AQŞ dollariga töğri keladi. Maktab ta'limi — fransuz yoki ispança tizimda. «Diari d'Andorra»— katalon tilidagi kundalik gaz., 1991 y.da asos solingan. «Poble Andorra» («Andorra xalqi») — katalon tilidagi haftanoma, 1974 y.da asos solingan. «Andorra radiosi» 1984 y.dan buyon işlaydi. «Antenna-7» deb nomlangan xususiy telekompaniya ham mavjud. Muzey, kutubxona, qad. hujjatlar arxivi, arab (8—10-a.lar) va roman (12— 16-a.lar) me'morligi obidalari bor. Muomalada — fransuz franki va is-pan peseti.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНДОРРА (испанча Andorra, франц. Andorre), Андорра князлиги — Европанинг жан.-ғарбидаги давлат. Пиреней я.о.да, Франция б-н Испания оралиғида жойлашган. Майд. 465 км2, аҳолиси 64,5 минг киши (1996). Пойтахти — Андоррала-Велья ш. Расмий тили — каталон тили; маъмурий жиҳатдан 7 жамоага бўлинган. Диндорлар — католиклар. А.— мустақил суверен давлат. Франция қироли Карл давридаёқ мустақилликка эришган. Ўша пайтдан то биринчи конституция қабул килингунча А. 1278 й. шартномасида белгиланганидек, Франция ва Сео-де-Урхель ш. (Испания) епископининг икки ёқлама протекторатида (измида) бўлди. 1993 й. 14 мартдаги умумхалқ овоз бериши натижасида маъқулланган мамлакат биринчи конституциясига биноан А. «парламентли князлик» хисобланади, унда «халқ суверенитети тамойили» қарор топди, собиқ ҳукмдорлар — Франция президенти б-н Сео-де-Ур-хель епископига аниқ ваколатли «конституцион давлат бошлиқлари» мартабаси, жумладан, уларга ички хавфсизлик ва мудофаа, ҳудудий ва чегара ҳуҳуқлари, юридик соҳаларда ҳамкорлик қилишга оид халқаро шартномаларни тайёрлашда қатнашиш ҳуқуқи берилди. Конун чиқарувчи олий орган — Бош кенгаш — 28 депутатдан иборат бир палатали парламент. Ижроия ҳокимият олий органи — Ижроия кенгаш (ҳукумат). А. Пиренейнинг жан. ён бағрида, Валира дарёси (Эбро ҳавзаси) ва унинг ирмоқлари водийсида жойлашган. Музликлардан ҳосил бўлган кўллар бор. Иқлими субтропик, йилига 1000—2000 мм ёғин ёғади. Тоғлари дуб, бук ва арчапихта ўрмонлари б-н қопланган, баланд альп ва альп ўтлоқлари бор.
А. хўжалигининг асосий тармоқлари — қўйчилик ва деҳқончилик. Арпа, жавдар, картошка, сабзавот, узум, тамаки етиштирилади. Озиқ-овқат саноатининг кичикроқ корхоналари, ГЭСлар, хунармандчилик устахоналари бор. Чет эл туризми катта даромад келтиради. Ҳар йили мамлакатга 13 млн.га яқин сайёҳ келиб кетади. А.дан четга жун, писта кўмир чиқарилади, четдан озиқ-овқат ва саноат моллари келтирилади. Аҳоли жон бошига ички ялпи маҳсулот 15 минг АҚШ долларига тўғри келади. Мактаб таълими — француз ёки испанча тизимда. «Диари д’Андорра»— каталон тилидаги кундалик газ., 1991 й.да асос солинган. «Побле Андорра» («Андорра халқи») — каталон тилидаги ҳафтанома, 1974 й.да асос солинган. «Андорра радиоси» 1984 й.дан буён ишлайди. «Антенна-7» деб номланган хусусий телекомпания ҳам мавжуд. Музей, кутубхона, қад. ҳужжатлар архиви, араб (8—10-а.лар) ва роман (12— 16-а.лар) меъморлиги обидалари бор. Муомалада — француз франки ва ис-пан песети.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.