Anemiya

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 519–520-b. — ziyouz.com

Anemiya (yun. an — inkor qöşimçasi va haima — qon), kamqonlik — qonda eritrotsitlar soni va gemoglobin miqdorining kamayişi, sifatining özgarişi b-n keçadigan kasallik. A.ga qon yaratiliş jarayonining buzilişi, tösatdan yoki surunkasiga qon yöqotiş, qizil qon tanaçalari (eritrotsitlar) ning köp parçalanişi, asosiy qon yaratuvçi töqima — kömikning öz funksiyasini yetarli bajara olmay qolişi sabab bölişi mumkin. Temir va vitamin B12 yetişmasligi oqibatida kelib çiqadigan A. birmunça keng tarqalgan. Oz-ozdan uzoq vaqt qon ketib turganda, mas, bavosir yoki me'da va ön ikki barmoq içak yarasi kasalligida ham köpinça A. kuzatiladi. Hayz qoni uzoq va köp ketadigan ayollarda ham temir yetişmasligidan kelib çiqadigan A. tez-tez uçrab turadi. Temir yetişmasligiga aloqador A.ga bot-bot homilador böliş, uzoq vaqt bola emiziş sabab böladi, çunki homiladorlik va emizuklik davrida ona organizmidagi temir zaxirasining bir qismi bolaga ötadi. Kiçik yoşdagi bolalarda kuzatiladigan kamqonlik ularni notöğri ovqatlantiriş, şuningdek ovqatning kam-köst bölişi oqibatida röy beradi. Eritrotsitlar soni sal kamaygani yoki raso bölgani holda, qonda gemoglobin miqdorining ozayişi temir yetişmasligiga aloqador Aning asosiy belgilaridandir. Bemorning rangi siniqqan bölib, aksariyat tez çarçaş, boş oğrişi, boş aylanişi, köz oldi jivirlaşişidan şikoyat qiladi, soç tökiladi, tirnoq mörtlaşib sinişga moyil bölib qoladi. Ba'zan yutiniş qiyinlaşadi, bemorning odatda iste'mol qilinmaydigan narsalar (bör, ohak, gilvata va h.k.)ni yegisi keladi, aççiq, şör taomlarni xuş köradi. Temir yetişmasligiga aloqador A.ning oldini oliş va davolaşda qon yöqotiş ehtimoli bölgan manbalarni öz vaqtida aniqlaş va ularni bartaraf etiş, homilador böliş va tuğişni ma'lum darajada rejalaştirişga erişiş, bekamu köst ovqatlanişga rioya qiliş lozim.

Vitamin B12 yoki folat kislota yetişmasligi oqibatida kelib çiqadigan A. ança kam uçraydi. A.ning bu xilida öziga xos alomatlar: til açişişi, kasallik ötkazib yuborilganda nerv sistemasining zararlaniş (funikulyar miyeloz) belgilari kuzatiladi. Bu xil A.ning oldini oliş uçun me'da-içak yölining surunkali kasalliklari, ayniqsa iç ketişi b-n ötadigan kasalliklarni öz vaqtida aniqlab davolaş juda muhim. Gijja tarqalgan joylarda ulardan zararlanişning oldini oliş çoralarini köriş zarur, kasallik paydo bölganda esa öz vaqnida davo qiliş lozim. Eritrotsitlarning köplab yemirilişi b-n boğliq gemolitik A. xillari köp. Ular irsiy yoki orttirilgan bölişi mumkin, odatda teri hamda şilliq qavatning sarğayişi, eritrotsitlar soni va gemoglobin miqdorining kamayişi b-n keçadi. Barça xil A.da vraçga murojaat etiş va öz vaqtida töğri davolaniş zarur.

Ad.: Petrov V. N., Baxramov S. M., Farmankulov X. K., Jelezodefitsitniye anemii, T., 1995.

Saidjalol Bahromov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АНЕМИЯ (юн. an — инкор қўшимчаси ва haima — қон), камқонлик — қонда эритроцитлар сони ва гемоглобин миқдорининг камайиши, сифатининг ўзгариши б-н кечадиган касаллик. А.га қон яратилиш жараёнининг бузилиши, тўсатдан ёки сурункасига қон йўқотиш, қизил қон таначалари (эритроцитлар) нинг кўп парчаланиши, асосий қон яратувчи тўқима — кўмикнинг ўз функциясини етарли бажара олмай қолиши сабаб бўлиши мумкин. Темир ва витамин В12 етишмаслиги оқибатида келиб чиқадиган А. бирмунча кенг тарқалган. Оз-оздан узоқ вақт қон кетиб турганда, мас, бавосир ёки меъда ва ўн икки бармоқ ичак яраси касаллигида ҳам кўпинча А. кузатилади. Ҳайз қони узоқ ва кўп кетадиган аёлларда ҳам темир етишмаслигидан келиб чиқадиган А. тез-тез учраб туради. Темир етишмаслигига алоқадор А.га бот-бот ҳомиладор бўлиш, узоқ вақт бола эмизиш сабаб бўлади, чунки ҳомиладорлик ва эмизуклик даврида она организмидаги темир захирасининг бир қисми болага ўтади. Кичик ёшдаги болаларда кузатиладиган камқонлик уларни нотўғри овқатлантириш, шунингдек овқатнинг кам-кўст бўлиши оқибатида рўй беради. Эритроцитлар сони сал камайгани ёки расо бўлгани ҳолда, қонда гемоглобин миқдорининг озайиши темир етишмаслигига алоқадор Анинг асосий белгиларидандир. Беморнинг ранги синиққан бўлиб, аксарият тез чарчаш, бош оғриши, бош айланиши, кўз олди живирлашишидан шикоят қилади, соч тўкилади, тирноқ мўртлашиб синишга мойил бўлиб қолади. Баъзан ютиниш қийинлашади, беморнинг одатда истеъмол қилинмайдиган нарсалар (бўр, оҳак, гилвата ва ҳ.к.)ни егиси келади, аччиқ, шўр таомларни хуш кўради. Темир етишмаслигига алоқадор А.нинг олдини олиш ва даволашда қон йўқотиш эҳтимоли бўлган манбаларни ўз вақтида аниқлаш ва уларни бартараф этиш, ҳомиладор бўлиш ва туғишни маълум даражада режалаштиришга эришиш, бекаму кўст овқатланишга риоя қилиш лозим.

Витамин В12 ёки фолат кислота етишмаслиги оқибатида келиб чиқадиган А. анча кам учрайди. А.нинг бу хилида ўзига хос аломатлар: тил ачишиши, касаллик ўтказиб юборилганда нерв системасининг зарарланиш (фуникуляр миелоз) белгилари кузатилади. Бу хил А.нинг олдини олиш учун меъда-ичак йўлининг сурункали касалликлари, айниқса ич кетиши б-н ўтадиган касалликларни ўз вақтида аниқлаб даволаш жуда муҳим. Гижжа тарқалган жойларда улардан зарарланишнинг олдини олиш чораларини кўриш зарур, касаллик пайдо бўлганда эса ўз вақnида даво қилиш лозим. Эритроцитларнинг кўплаб емирилиши б-н боғлиқ гемолитик А. хиллари кўп. Улар ирсий ёки орттирилган бўлиши мумкин, одатда тери ҳамда шиллиқ қаватнинг сарғайиши, эритроцитлар сони ва гемоглобин миқдорининг камайиши б-н кечади. Барча хил А.да врачга мурожаат этиш ва ўз вақтида тўғри даволаниш зарур.

Ад.: Петров В. Н., Бахрамов С. М., Фарманкулов X. К., Железодефицитные анемии, Т., 1995.

Саиджалол Баҳромов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.