Anilin
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 525-b. — ziyouz.com
Anilin (aminobenzol, amidobenzol, fenilamin), C6HSNH2 — aromatik aminlarning eng oddiysi. Mol. m. 93,2. Rangsiz, suvda oz (100 g suvda 20° da 3,4 g) eriydi, öziga xos yomon hidli suyuqlik; suyuqlaniş t-rasi — 6,15°, qaynaş t-rasi 184,4°, 20° da ziçligi 1027 kg/m3. Etil spirt, efir va benzolda yaxşi eriydi A. buği juda zaharli. A.ni birinçi marta 1826 y.da O. Unferdorben indigoni ohak b-n birga havosiz qizdiriş yöli b-n olgan va «kristallin» deb atagan. 1841 y.da Yu. F. Fritsşe indigoga öyuvçi işqor ta'sir ettirib olgan moddani A. deb nomlagan.
1842 y.da esa N. N. Zinin nitrobenzolni (NH4)2 SO3 ta'sirida qaytariş reaksiyasi orqali A.ni sintez qildi va uni «benzidom» deb nomladi. Bu usul sanoatda keng miqyosda tatbiq etildi.
1843 y.da yuqorida körsatib ötilgan usullar yordamida olingan barça moddalarning bir xil birikma ekanligini isbotladi va şu b-n anilin böyoqlar sanoatiga asos solindi. A. kuçsiz asos xossali bölib, unga tegişli re-aksiyalar orasida diazotlaş reaksiyasi, ya'ni nitrit kislota b-n böladigan reaksiya katta ahamiyatga ega, çunki bunda olinadygan diazobirikmalar köpçilik organik böyoqlarni sintez qilişda işlatiladi. A. oksidlansa qora A. va emeraldin degan böyoklar hosil böladi. A. farmatsevtika moddalari, plastmassalar olişda ham işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНИЛИН (аминобензол, амидобензол, фениламин), C6HSNH2 — ароматик аминларнинг энг оддийси. Мол. м. 93,2. Рангсиз, сувда оз (100 г сувда 20° да 3,4 г) эрийди, ўзига хос ёмон ҳидли суюқлик; суюқланиш т-раси — 6,15°, қайнаш т-раси 184,4°, 20° да зичлиги 1027 кг/м3. Этил спирт, эфир ва бензолда яхши эрийди А. буғи жуда заҳарли. А.ни биринчи марта 1826 й.да О. Унфердорбен индигони оҳак б-н бирга ҳавосиз қиздириш йўли б-н олган ва «кристаллин» деб атаган. 1841 й.да Ю. Ф. Фрицше индигога ўювчи ишқор таъсир эттириб олган моддани А. деб номлаган.
1842 й.да эса Н. Н. Зинин нитробензолни (NH4)2 SO3 таъсирида қайтариш реакцияси орқали А.ни синтез қилди ва уни «бензидом» деб номлади. Бу усул саноатда кенг миқёсда татбиқ этилди.
1843 й.да юқорида кўрсатиб ўтилган усуллар ёрдамида олинган барча моддаларнинг бир хил бирикма эканлигини исботлади ва шу б-н анилин бўёқлар саноатига асос солинди. А. кучсиз асос хоссали бўлиб, унга тегишли ре-акциялар орасида диазотлаш реакцияси, яъни нитрит кислота б-н бўладиган реакция катта аҳамиятга эга, чунки бунда олинадйган диазобирикмалар кўпчилик органик бўёқларни синтез қилишда ишлатилади. А. оксидланса қора А. ва эмеральдин деган бўёклар ҳосил бўлади. А. фармацевтика моддалари, пластмассалар олишда ҳам ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.