Anjir
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 521–522-b. — ziyouz.com
Anjir (Ficus carica L.) — tutdoşlar (anjirgullilar) oilasiga mansub subtropik meva turi. Turkiya, Jazoir, Yevropaning jan.da, AQŞda katta maydonlarni egallaydi, Kavkaz, Örta Osiyo, Qrimda ham yetiştiriladi. Yovvoyi holda Örta dengiz böyi, Kiçik Osiyo, Eron, Şim.-ğarbiy Hindistonda ösadi. A. juda qadimdan madaniylaştirilgan ösimlik hisoblanadi (Osiyoda 5 ming yildan, Yevropada kamida 2 ming yildan beri). Botanik tavsifi. A. daraxtining böyi 4 — 10 m, şoxlari kalin, yoyilib ösadi, novda, barg va mevasida sutsimon şira bor. Bargi yirik, 3 — 7 bölmali, ba'zan bölmasiz, töq yaşil, orqasida tuklari bor. Bir yilda 2 — 3 marta gullaydi (apr. — may, iyun — iyul, avg.). Mayda bir jinsli gullardan iborat töpguli bölajak «meva» içida bölib, mayda blastofaga arilar yordamida çanglanadi, ba'zilari esa çanglanmasdan (partenogenez) va uruğ tugmasdan meva qiladi. Mevasida 20 — 24% qand, 0,5 — 4,2% pektin moddalari, 3,4 — 7,4% kleçatka, 0,1% gaça organik kislotalar, karotin, kalsiy, temir, fosfor va b. bor. Biologik xususiyatlari. A. asosan bir yillik pişgan novda qalamçalaridan köpaytiriladi. 2 — 3 yoşdan meva tugib, 7 — 10 yoşda ğarq hosilga kiradi, 50 — 80 yil meva beradi, 150 — 200 yilgaça yaşaydi. Bir tupi 50 kg gaça meva qiladi. A. bir mavsumda ikki marta hosil beradi. Birinçi hosil (xoki anjir) ança kam bölib iyun — iyul oylarida, ikkinçisi (asosiy) hosil sent. oyida pişadi. Xöjalik ahamiyati. Hölligiça yoki qoqi hamda konserva holida iste'mol qilinadi, jem, murabbo tayyorlanadi. Xalq amaliyotida A. bargi uzum va mevalarni quritişda işqor sifatida, «suti» teri kasalliklarini (kal, sögal, temiratki), çayon va ari çaqqan joylarni davolaşda işlatiladi. Agrotexnikasi. A. töplari sovuqqa çidamsiz bölganidan Özbekiston şaroitida qişda kömilib, bahorda oçiladi. A. namga ança talabçan, yengil va serunum tuproqda yaxşi ösadi. Şörlangan yoki şağalli tuproqlarda deyarli ösmaydi. A. tupiga 3 — 4 ta asosiy tanali buta körinişida şakl beriladi. Yozda bir-ikki marta şu yili çiqqan qalinlaştiruvçi novdalar, ğovlagan novdalar, qurigan şoxlar kesib taşlanadi. Anjirzor boğlar vegetatsiya davrida 9—10 marta suğoriladi. Özbekistonda kadeta, sariq anjir, qora anjir, çapla va b. navlari köp ekiladi. Navlari. Kadota. Mevasi örtaça (35 — 40 g), dumaloq-nok şaklida, sarğiş, sal tilimli. Eti oç sariq, jigarrang tovlanadi, yumşoq, şirin. Tupi 45 — 50 kg hosil beradi. 30% qoqi tuşadi, qoqi tarkibida 71 — 72% qand böladi. Özbekistonning hamma viloyatlari uçun r-nlaştirilgan. Sariq A. Jaydari nav. Mevasi yirik (50 — 60 g), sariq, yassi, sal tilimli. Eti sersuv, yumşoq, şirin. 25% qoqi tuşadi, qoqining tarkibida 63 — 70% qand böladi. Tupi 40 — 50 kg hosil beradi. Özbekistonning hamma viloyatlarida tarqalgan bölib, anjirzorning 80 — 90% ini taşkil etadi. Qora A. Mevasi örtaça (35 — 45 g), nok şaklida, töq binafşa rangda, tilimli. Eti sarğiş, yumşoq, şirin. Tupi 40 — 50 kg hosil beradi. 30 — 35% qoqi tuşadi, qoqi tarkibida 70 — 72% qand böladi. Özbekistonning hamma viloyatlari uçun r-nlaştirilgan. Çapla. Mevasi örtaça (35 — 45 g), dumaloq-nok şaklida, oç jigarrang, sal tilimli, siyrak tuk b-n qoplangan. Eti yumşoq, şirin, içi havol. 28 — 30% qoqi tuşadi, qoqi tarkibida 70 — 75% qand böladi. Özbekistonning hamma viloyatlari uçun r-nlaştirilgan.
Ad.:Ribakov A. A.,Ostrouxova S. A., Özbekiston mevaçiligi, T., 1967.
Rixsivoy Jörayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНЖИР (Ficus carica L.) — тутдошлар (анжиргуллилар) оиласига мансуб субтропик мева тури. Туркия, Жазоир, Европанинг жан.да, АҚШда катта майдонларни эгаллайди, Кавказ, Ўрта Осиё, Қримда ҳам етиштирилади. Ёввойи ҳолда Ўрта денгиз бўйи, Кичик Осиё, Эрон, Шим.-ғарбий Ҳиндистонда ўсади. А. жуда қадимдан маданийлаштирилган ўсимлик ҳисобланади (Осиёда 5 минг йилдан, Европада камида 2 минг йилдан бери). Ботаник тавсифи. А. дарахтининг бўйи 4 — 10 м, шохлари калин, ёйилиб ўсади, новда, барг ва мевасида сутсимон шира бор. Барги йирик, 3 — 7 бўлмали, баъзан бўлмасиз, тўқ яшил, орқасида туклари бор. Бир йилда 2 — 3 марта гуллайди (апр. — май, июнь — июль, авг.). Майда бир жинсли гуллардан иборат тўпгули бўлажак «мева» ичида бўлиб, майда бластофага арилар ёрдамида чангланади, баъзилари эса чангланмасдан (партеногенез) ва уруғ тугмасдан мева қилади. Мевасида 20 — 24% қанд, 0,5 — 4,2% пектин моддалари, 3,4 — 7,4% клечатка, 0,1% гача органик кислоталар, каротин, кальций, темир, фосфор ва б. бор. Биологик хусусиятлари. А. асосан бир йиллик пишган новда қаламчаларидан кўпайтирилади. 2 — 3 ёшдан мева тугиб, 7 — 10 ёшда ғарқ ҳосилга киради, 50 — 80 йил мева беради, 150 — 200 йилгача яшайди. Бир тупи 50 кг гача мева қилади. А. бир мавсумда икки марта ҳосил беради. Биринчи ҳосил (хоки анжир) анча кам бўлиб июнь — июль ойларида, иккинчиси (асосий) ҳосил сент. ойида пишади. Хўжалик аҳамияти. Ҳўллигича ёки қоқи ҳамда консерва ҳолида истеъмол қилинади, жем, мураббо тайёрланади. Халқ амалиётида А. барги узум ва меваларни қуритишда ишқор сифатида, «сути» тери касалликларини (кал, сўгал, темиратки), чаён ва ари чаққан жойларни даволашда ишлатилади. Агротехникаси. А. тўплари совуққа чидамсиз бўлганидан Ўзбекистон шароитида қишда кўмилиб, баҳорда очилади. А. намга анча талабчан, енгил ва серунум тупроқда яхши ўсади. Шўрланган ёки шағалли тупроқларда деярли ўсмайди. А. тупига 3 — 4 та асосий танали бута кўринишида шакл берилади. Ёзда бир-икки марта шу йили чиққан қалинлаштирувчи новдалар, ғовлаган новдалар, қуриган шохлар кесиб ташланади. Анжирзор боғлар вегетация даврида 9—10 марта суғорилади. Ўзбекистонда кадета, сариқ анжир, қора анжир, чапла ва б. навлари кўп экилади. Навлари. Кадота. Меваси ўртача (35 — 40 г), думалоқ-нок шаклида, сарғиш, сал тилимли. Эти оч сариқ, жигарранг товланади, юмшоқ, ширин. Тупи 45 — 50 кг ҳосил беради. 30% қоқи тушади, қоқи таркибида 71 — 72% қанд бўлади. Ўзбекистоннинг ҳамма вилоятлари учун р-нлаштирилган. Сариқ А. Жайдари нав. Меваси йирик (50 — 60 г), сариқ, ясси, сал тилимли. Эти серсув, юмшоқ, ширин. 25% қоқи тушади, қоқининг таркибида 63 — 70% қанд бўлади. Тупи 40 — 50 кг ҳосил беради. Ўзбекистоннинг ҳамма вилоятларида тарқалган бўлиб, анжирзорнинг 80 — 90% ини ташкил этади. Қора А. Меваси ўртача (35 — 45 г), нок шаклида, тўқ бинафша рангда, тилимли. Эти сарғиш, юмшоқ, ширин. Тупи 40 — 50 кг ҳосил беради. 30 — 35% қоқи тушади, қоқи таркибида 70 — 72% қанд бўлади. Ўзбекистоннинг ҳамма вилоятлари учун р-нлаштирилган. Чапла. Меваси ўртача (35 — 45 г), думалоқ-нок шаклида, оч жигарранг, сал тилимли, сийрак тук б-н қопланган. Эти юмшоқ, ширин, ичи ҳавол. 28 — 30% қоқи тушади, қоқи таркибида 70 — 75% қанд бўлади. Ўзбекистоннинг ҳамма вилоятлари учун р-нлаштирилган.
Ад.:Рибаков А. А.,Остроухова С. А., Ўзбекистон мевачилиги, Т., 1967.
Рихсивой Жўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.