Anor
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 533–534-b. — ziyouz.com
Anor (Punica granatum L.) —anordoşlar (anorgullilar oilasi)ga mansub, subtropik meva ösimligi; böyi 2—10 m daraxt yoki buta. Vatani Örta Osiyo, Ozarbayjon, Eron va Afğoniston; yovvoyi turlari Örta dengiz atrofi, Örta Osiyoning jan.da, Qrim, Kavkaz, Eron, Afğoniston, Old Osiyo va Doğistonda uçraydi. Özbekistonda Quva, Namangan, Denov va Kitob (Varğanza) tumanlari a'lo sifatli A.lari b-n maşhur. Botanik tavsifi. Barglari mayda, naştarsimon, şoxlari tikanli (şirin mevalisida tikani kamroq). Iyun—iyulda gullaydi. Gullari ikki jinsli, yirik (diametri 8 sm gaça), oç kizil, şoxi uçida bitta, ikkita, ba'zan beştagaça joylaşadi. Uruğçisi (onaligi) normal rivojlangan, közaçasimon guli meva tugadi, uruğçisi qisqa, qönğiroqsimon gullari odatda meva tugmaydi. A. çetdan çanglanadi. Mevasi yirik, dumaloq, qizğiş (qizil pöst) yoki oqiş (oq pöst) bölib, oğirligi 250—1000 g keladi. Mevasi 6—12 uya (xona) li, doni oç puşti yoki töq qizil. Ta'mi şirin, çuçuk-nordon va nordon, serşarbat (40—60%), tarkibida 14—21% kand, 0,3—9% limon kislota, tanin, vitamin V, S bor. Pusti 29—50%, doni 10— 20% ni taşkil etadi. Mevasi, pösti, ildiz pöstloğida 28% gaça oşlovçi moddalar bor. Xöjalik ahamiyati. A. asosan, meva sifatida iste'mol etiladi. A.dan qandolat va tibbiyotda keng foydalaniladi, teri oşlaşda va gazlamalarni böyaşda işlatiladi. Gulbargi va meva pöstidan böyoq, donidan şarbat tayyorlanadi. Yovvoyisidan limon kislota olinadi. Ba'zi turlari xuşmanzara ösimlik sifatida ekiladi. Biologik xususiyatlari. A. asosan, qalamçadan köpaytiriladi. Unumdor qumoq, nami yetarli tuproqlarda yaxşi ösadi. Qurğoqçilikka çidamli, lekin namsevar. Yerning unumdorligiga qarab, köçat oraliği 4x4 va 5x4, tomorqalarda 3x3 m qilib ekiladi. Özbekiston şaroitida keç kuzda xaşak, qamiş b-n yopiladi yoki tuproqqa kömilib, bahorda oçiladi. Vegetatsiya davri 180—215 kun. Yozdan kuzgaça gullaydi. Mevasi 120—160 kunda— sent.ning ikkinçi yarmida pişadi. — 15° —17° sovuqqa çidaydi, — 20° da yer usti qismi (tanasi)ni sovuq urib ketadi. A. 3—4 yoşdan meva tuga boşlaydi, 8—10 yoşdan töliq hosilga kirib, 30—40 yil meva beradi. Hosildorligi 200 s/ga gaça boradi. Agrotexnikasi.A. köçati eqilganidan keyin birinçi yildan boşlab 30—40 sm balandlikda 4—5 ta asosiy şox qoldirib past böyli daraxt körinişida yoki 3—4 asosiy şox qoldirib butasimon şakl beriladi. Har yili qurigan, nimjon rivojlangan, eskirgan özak novdalar kesib turiladi. Vegetatsiya davrida 6—10 marta sugoriladi, qator oralari yumşatiladi, begona ötlardan tozalanadi, oziqlantiriladi.
Zararkunandalari — mevaxörlar, bitlar, kanalar; kasalligi — novdalar qorasoni.
Navlari. Kolleksiyalarda A.ning 69 navi hisobga olingan. Lekin Özbekistonda ixtisoslaşgan xöjaliklarda asosan aççiqdona va qozoqi A. köp ekiladi, qay A., qizil A., oq dona, ulfi va b. navlari ham keng tarkalgan. Aççiqdona. Jaydari nav. Mevasi 400—600 g. Mazasi nordon, şarbati
qizil, tarkibida 15—16% qand bor. Pösti qalin, 5 oygaça yaxşi saqlanadi. Tupi 30—35 kg hosil beradi. Farğona vodiysida keng tarqalgan. Qay A. Jaydari nav. Mevasi yirik (500—700 g). Nordonxuşxör, şarbati qizğiş. Tarkibida 19—20% qand bor. Pöstining qalinligi örtaça, martgaça saqlanadi. Tupi 35—40 kg hosil beradi. Özbekistonning hamma viloyatlarida bor. Qizil A. Bu ham jaydari nav. Şarbati tarkibida qand 15—16%, pösti yupqa, uzoq saqlaşga çidamsiz. Qozoqi A. Xalq seleksiyasi yöli b-n yetiştirilgan. Mevasi 250—300 g, ayrimlari 600— 700 g. Mazasi nordonşirin, şarbati kizil. Tarkibida 18—19% qand bor. Pösti qalin, 6 oygaça saqlanadi. Tupi 50—60 kg hosil beradi. Toşkent, Andijon, Surxondaryo viloyatlarida keng tarqalgan. O q dona (şirin anor) A. Jaydari nav. Mevasi 250—350 g, ayrimlari 500—600 g. Mazasi şirin. Şarbati puşti, tarkibida 19— 21% qand bor. Pösti yupqa yoki örtaça qalinlikda, qizğiş-puşti, ba'zisi oq, 2—3 oy saqlanadi. Tupi 25—30 kg hosil beradi. Özbekistonning köpçilik viloyatlarida östiriladi.
Mahmud Mirzayev, Rixsivoy Jörayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
AHOP (Punica granatum L.) —анордошлар (аноргуллилар оиласи)га мансуб, субтропик мева ўсимлиги; бўйи 2—10 м дарахт ёки бута. Ватани Ўрта Осиё, Озарбайжон, Эрон ва Афғонистон; ёввойи турлари Ўрта денгиз атрофи, Ўрта Осиёнинг жан.да, Қрим, Кавказ, Эрон, Афғонистон, Олд Осиё ва Доғистонда учрайди. Ўзбекистонда Қува, Наманган, Денов ва Китоб (Варғанза) туманлари аъло сифатли А.лари б-н машҳур. Ботаник тавсифи. Барглари майда, наштарсимон, шохлари тиканли (ширин мевалисида тикани камроқ). Июнь—июлда гуллайди. Гуллари икки жинсли, йирик (диаметри 8 см гача), оч кизил, шохи учида битта, иккита, баъзан бештагача жойлашади. Уруғчиси (оналиги) нормал ривожланган, кўзачасимон гули мева тугади, уруғчиси қисқа, қўнғироқсимон гуллари одатда мева тугмайди. А. четдан чангланади. Меваси йирик, думалоқ, қизғиш (қизил пўст) ёки оқиш (оқ пўст) бўлиб, оғирлиги 250—1000 г келади. Меваси 6—12 уя (хона) ли, дони оч пушти ёки тўқ қизил. Таъми ширин, чучук-нордон ва нордон, сершарбат (40—60%), таркибида 14—21% канд, 0,3—9% лимон кислота, танин, витамин В, С бор. Пусти 29—50%, дони 10— 20% ни ташкил этади. Меваси, пўсти, илдиз пўстлоғида 28% гача ошловчи моддалар бор. Хўжалик аҳамияти. А. асосан, мева сифатида истеъмол этилади. А.дан қандолат ва тиббиётда кенг фойдаланилади, тери ошлашда ва газламаларни бўяшда ишлатилади. Гулбарги ва мева пўстидан бўёқ, донидан шарбат тайёрланади. Ёввойисидан лимон кислота олинади. Баъзи турлари хушманзара ўсимлик сифатида экилади. Биологик хусусиятлари. А. асосан, қаламчадан кўпайтирилади. Унумдор қумоқ, нами етарли тупроқларда яхши ўсади. Қурғоқчиликка чидамли, лекин намсевар. Ернинг унумдорлигига қараб, кўчат оралиғи 4x4 ва 5x4, томорқаларда 3х3 м қилиб экилади. Ўзбекистон шароитида кеч кузда хашак, қамиш б-н ёпилади ёки тупроққа кўмилиб, баҳорда очилади. Вегетация даври 180—215 кун. Ёздан кузгача гуллайди. Меваси 120—160 кунда— сент.нинг иккинчи ярмида пишади. — 15° —17° совуққа чидайди, — 20° да ер усти қисми (танаси)ни совуқ уриб кетади. А. 3—4 ёшдан мева туга бошлайди, 8—10 ёшдан тўлиқ ҳосилга кириб, 30—40 йил мева беради. Ҳосилдорлиги 200 ц/га гача боради. Агротехникаси.А. кўчати эқилганидан кейин биринчи йилдан бошлаб 30—40 см баландликда 4—5 та асосий шох қолдириб паст бўйли дарахт кўринишида ёки 3—4 асосий шох қолдириб бутасимон шакл берилади. Ҳар йили қуриган, нимжон ривожланган, эскирган ўзак новдалар кесиб турилади. Вегетация даврида 6—10 марта сугорилади, қатор оралари юмшатилади, бегона ўтлардан тозаланади, озиқлантирилади.
Зараркунандалари — мевахўрлар, битлар, каналар; касаллиги — новдалар қорасони.
Навлари. Коллекцияларда А.нинг 69 нави ҳисобга олинган. Лекин Ўзбекистонда ихтисослашган хўжаликларда асосан аччиқдона ва қозоқи А. кўп экилади, қай А., қизил А., оқ дона, улфи ва б. навлари ҳам кенг таркалган. Аччиқдона. Жайдари нав. Меваси 400—600 г. Мазаси нордон, шарбати
қизил, таркибида 15—16% қанд бор. Пўсти қалин, 5 ойгача яхши сақланади. Тупи 30—35 кг ҳосил беради. Фарғона водийсида кенг тарқалган. Қай А. Жайдари нав. Меваси йирик (500—700 г). Нордонхушхўр, шарбати қизғиш. Таркибида 19—20% қанд бор. Пўстининг қалинлиги ўртача, мартгача сақланади. Тупи 35—40 кг ҳосил беради. Ўзбекистоннинг ҳамма вилоятларида бор. Қизил А. Бу ҳам жайдари нав. Шарбати таркибида қанд 15—16%, пўсти юпқа, узоқ сақлашга чидамсиз. Қозоқи А. Халқ селекцияси йўли б-н етиштирилган. Меваси 250—300 г, айримлари 600— 700 г. Мазаси нордонширин, шарбати кизил. Таркибида 18—19% қанд бор. Пўсти қалин, 6 ойгача сақланади. Тупи 50—60 кг ҳосил беради. Тошкент, Андижон, Сурхондарё вилоятларида кенг тарқалган. О қ дона (ширин анор) А. Жайдари нав. Меваси 250—350 г, айримлари 500—600 г. Мазаси ширин. Шарбати пушти, таркибида 19— 21% қанд бор. Пўсти юпқа ёки ўртача қалинликда, қизғиш-пушти, баъзиси оқ, 2—3 ой сақланади. Тупи 25—30 кг ҳосил беради. Ўзбекистоннинг кўпчилик вилоятларида ўстирилади.
Маҳмуд Мирзаев, Рихсивой Жўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.